
Latife Uşşakî ya da yaygın adıyla Latife Hanım, 17 Haziran 1898’de İzmir’de doğdu, 12 Temmuz 1975’te İstanbul’da hayatını kaybetti. Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk ile 29 Ocak 1923’te evlenen Uşşakî, 5 Ağustos 1925’e kadar süren evliliği nedeniyle Cumhuriyet tarihinin en çok araştırılan isimlerinden biri oldu. Ancak tarihsel önemi yalnızca Atatürk’ün eşi olmasından kaynaklanmadı; aldığı eğitim, yabancı dil bilgisi, yurt gezilerine katılması ve Cumhuriyet’in kuruluş döneminde bir kadın olarak kamusal alanda görünür olması da yaşam öyküsünün önemli parçalarını oluşturdu. Atatürk Ansiklopedisi
Latife Uşşakî kimdir ve nasıl bir ailede yetişti?
Latife Uşşakî, İzmir’in köklü ve varlıklı ailelerinden Uşakîzâde ailesine mensuptu. Babası Uşakîzâde Muammer Bey, İzmir’de ticaretle uğraşan tanınmış bir isimdi; annesi Adeviye Hanım’dı. Aile, Uşak kökenli olduğu için geçmişte Helvacızâde, İzmir’e yerleştikten sonra ise Uşakîzâde adıyla anıldı. Latife Hanım’ın Vecihe, İsmail, Ömer, Rukiye ve Münci adlarında beş kardeşi bulunuyordu. Edebiyat tarihinin önemli isimlerinden Halit Ziya Uşaklıgil de aynı geniş aile çevresindendi.
Çocukluk yıllarını İzmir’de geçiren Latife Hanım, ilk öğrenimini Uşakîzâde Köşkü’nün bahçesinde bulunan camlı köşkte gördü. Daha sonra İstanbul’da Amerikan Kız Koleji’nde öğrenim gördü; yükseköğrenimi için Fransa’ya giderek Paris’te Sorbonne’da hukuk eğitimi aldı ve Londra’da dil öğrenimini sürdürdü. Fransızca ve İngilizce başta olmak üzere birden fazla Avrupa dilini kullanabilmesi, dönemin Türkiye’sindeki kadınların eğitim olanakları düşünüldüğünde onu ayrıcalıklı bir konuma taşıdı. Atatürk Ansiklopedisi de Latife Hanım’ın Paris’te hukuk eğitimi gördüğünü ve Londra’da dil öğrenimine devam ettiğini kaydediyor.
Mustafa Kemal Paşa ile yolları nasıl kesişti?
Türk ordusunun 9 Eylül 1922’de İzmir’e girmesinin ardından Mustafa Kemal Paşa için güvenli bir karargâh arandı. İzmir Yangını nedeniyle şehir merkezindeki koşulların değişmesi üzerine Göztepe’deki Uşakîzâde Köşkü tercih edildi. Latife Hanım, ailesinin yurt dışında bulunduğu bu dönemde köşkte babaannesiyle kalıyordu ve 14 Eylül 1922’den itibaren Mustafa Kemal Paşa’yı burada ağırladı. Köşk, Millî Mücadele’nin askerî safhasının sona erdiği ve Mudanya Ateşkes Antlaşması için diplomatik hazırlıkların yürütüldüğü kritik günlerde önemli görüşmelere sahne oldu.

Latife Hanım’ın yabancı dil bilgisi ve eğitimi, Mustafa Kemal Paşa’nın çevresinde bulunduğu günlerde de öne çıktı. Atatürk Ansiklopedisi’nde, İngilizce ve Fransızcaya hâkimiyeti sayesinde bazı diplomatik yazışmalarda çeviri konusunda yardımcı olduğu aktarılır. Mustafa Kemal Paşa’nın annesi Zübeyde Hanım da Aralık 1922’de sağlık sorunları nedeniyle İzmir’e geldi ve Latife Hanım’ın ailesine ait Karşıyaka’daki köşkte kaldı. Zübeyde Hanım 14 Ocak 1923’te bu evde hayatını kaybetti; söz konusu yapı daha sonra müze işlevi kazandı.
Latife Uşşakî ile Atatürk’ün evliliği neden önemlidir?
Mustafa Kemal Paşa ile Latife Hanım, 29 Ocak 1923’te İzmir Göztepe’deki Uşakîzâde Köşkü’nde evlendi. Nikâhta Latife Hanım’ın bizzat bulunması, dönemin yaygın dinî nikâh uygulamalarından ayrılan yönlerden biriydi. Mustafa Kemal Paşa’nın şahitliklerini Fevzi Çakmak ile Kâzım Karabekir, Latife Hanım’ın şahitliklerini ise Mustafa Abdülhalik Renda ile Salih Bozok yaptı. Evlilik, Cumhuriyet’in ilanından yaklaşık dokuz ay önce gerçekleşti ve böylece Latife Hanım hem Millî Mücadele sonrasındaki geçiş dönemine hem de yeni devletin kuruluş yıllarına yakından tanıklık etti.
Ankara’ya yerleşen Latife Hanım, Mustafa Kemal Paşa ile Çankaya’daki cumhurbaşkanlığı konutunda yaşadı. Meclis çalışmalarını izledi ve eşinin çeşitli yurt gezilerine katıldı. Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne girerek oturumları takip etmesi, kadınların siyasal kurumlarda henüz son derece sınırlı biçimde görülebildiği bir dönemde sembolik önem taşıdı. Kadınların milletvekili seçme ve seçilme hakkını ancak 1934’te kazanacağı düşünüldüğünde, Latife Hanım’ın 1920’lerin ilk yarısındaki kamusal görünürlüğü erken Cumhuriyet’in kadınların toplumdaki konumuna ilişkin tartışmaları açısından da önemlidir.
Kamusal yaşamda hangi görevleri üstlendi?

Latife Hanım yalnızca cumhurbaşkanının eşi olarak düzenlenen gezilere katılmakla kalmadı. 1925’te Türk Ocakları’nın ikinci kurultayında Kars Türk Ocağı delegesi olarak yer aldı. 29 Nisan 1925 tarihindeki kurultay oturumunda Türk Ocakları Merkez İdare Heyetine seçildi; kurulun 17 Mayıs 1925’teki toplantısında ise ocakların fahri başkanı oldu. Bu görevler, Cumhuriyet’in kültür, eğitim ve vatandaşlık anlayışının tartışıldığı önemli yapılardan biri olan Türk Ocaklarıyla doğrudan ilişki kurduğunu gösterdi.
Mustafa Kemal Paşa ile birlikte yaptığı yurt gezileri de Latife Hanım’ın kamuoyu önündeki konumunu güçlendirdi. Atatürk Ansiklopedisi, çiftin 1924 sonbaharında Erzurum ve Sarıkamış’ı kapsayan gezisini de kaydeder. Erzurum’da deprem bölgesindeki yardım çalışmalarını incelemeleri, Cumhurbaşkanlığı çevresinin ülkenin farklı bölgeleriyle doğrudan temas kurmaya çalıştığı dönemin örneklerinden biriydi. Latife Hanım’ın bu gezilerde eşinin yanında bulunması, dönemin basınında ve kamuoyunda Cumhuriyet’in yeni toplumsal görünümünün parçalarından biri olarak izlendi.
Boşanmanın ardından Latife Uşşakî nasıl yaşadı?
Latife Hanım ile Mustafa Kemal Paşa’nın yaklaşık iki buçuk yıl süren evliliği 5 Ağustos 1925’te sona erdi. Ayrılık kamuoyuna 12 Ağustos 1925 tarihli hükûmet bildirisiyle duyuruldu. Evliliklerinin sona ermesinin nedenleri daha sonraki yıllarda çok sayıda kitap, hatırat ve araştırmaya konu oldu; ancak Latife Hanım yaşamı boyunca evliliğinin özel ayrıntıları hakkında kamuoyuna açıklama yapmamayı tercih etti. Bu nedenle çiftin özel hayatına ilişkin sonradan aktarılan anılarla belgelenmiş olayların birbirinden ayrılması, Latife Hanım üzerine yapılan tarih çalışmalarında önem taşıyan bir konu oldu.

Boşanmasının ardından bir süre yurt dışında yaşayan Latife Hanım, sonraki yaklaşık yarım yüzyılı ağırlıklı olarak İzmir ve İstanbul’da geçirdi. Yeniden evlenmedi ve kamuoyu önünde aktif bir siyasi ya da toplumsal rol üstlenmedi. Atatürk’le evliliği konusunda röportaj vermekten ve anılarını yayımlamaktan kaçındı. Bu sessizlik, yaşamının özellikle 1925 sonrasındaki bölümünün daha az bilinmesine ve geride bıraktığı mektup, belge ve kişisel kayıtların tarihçiler açısından daha fazla önem kazanmasına yol açtı.
Latife Uşşakî’nin mirası günümüzde nasıl yaşatılıyor?
Latife Uşşakî, 12 Temmuz 1975’te İstanbul Harbiye’deki evinde 77 yaşında hayatını kaybetti. Cenazesi 13 Temmuz’da Teşvikiye Camii’nden kaldırılarak Edirnekapı’daki aile mezarlığına defnedildi. Devlet töreni düzenlenmemesine karşın cenazeye resmî ve askerî temsilciler de katıldı ve tabutu Türk bayrağına sarıldı. Latife Hanım’ın bıraktığı mektuplar, notlar ve belgeler, onun özel yaşamının yanı sıra Cumhuriyet’in kuruluş yıllarına ilişkin tarihsel kaynak değeri taşıması nedeniyle uzun yıllardır araştırmacıların ilgisini çekiyor.
İzmir’de Uşakîzâde ailesiyle bağlantılı yapılar da Latife Hanım’ın tarihsel mirasının somut parçaları arasında bulunuyor. Mustafa Kemal Paşa’nın 1922’de kaldığı Göztepe’deki Uşakîzâde Köşkü korunarak müze niteliğinde yaşatılırken, Zübeyde Hanım’ın son günlerini geçirdiği Karşıyaka’daki köşk de müze olarak kullanılıyor. Latife Hanım hakkında İsmet Bozdağ, Nezihe Araz, İpek Çalışlar ve başka araştırmacılar tarafından çok sayıda kitap kaleme alındı. Bugün Latife Uşşakî, yalnızca Atatürk’le yaptığı evlilik üzerinden değil; Osmanlı’nın son döneminde yetişmiş iyi eğitimli bir kadın olarak Cumhuriyet’in kuruluşuna tanıklığı, kamusal görünürlüğü ve kadınların toplumdaki konumunun değişmeye başladığı yıllardaki sembolik yeri üzerinden de değerlendiriliyor.
