Antalya'nın Demre ilçesindeki Andriake'de ortaya çıkarılan 1500 yıllık mureks işlikleri, antik çağın en değerli renklerinden morun üretim sürecini aydınlatıyor.
Myra'nın liman yerleşimi Andriake'deki arkeolojik bulgular, bugün sıradan bir renk olarak görülen morun Roma ve Bizans dünyasında aynı zamanda ekonomik ve toplumsal bir ayrıcalık göstergesi olduğunu ortaya koyuyor. Deniz salyangozlarından elde edilen doğal boya, zahmetli üretimi ve yüksek değeri nedeniyle özellikle yönetici ve üst sınıflarla özdeşleşmişti.
LİMAN AGORASI ÜRETİM MERKEZİNE DÖNÜŞTÜ
Akdeniz Üniversitesi'nden Prof. Dr. Nevzat Çevik başkanlığında 2009'da başlayan sistematik Myra-Andriake kazıları, limanın ticari geçmişine ilişkin önemli veriler sağladı. Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın Antalya tanıtım sayfalarında da Andriake'nin bağımsız bir kent değil, Myra'nın liman mahallesi olduğu ve antik Akdeniz'in önemli ticaret merkezlerinden biri olarak kullanıldığı belirtiliyor.
Bilimsel çalışmalar, liman agorasının geç antik dönemde farklı bir işleve kavuştuğunu gösteriyor. Agora çevresindeki eski dükkânların bir bölümünde mureks işlikleri kuruldu. Çevik ve Süleyman Bulut'un Andriake üzerine yayımlanan araştırmasında, bu işliklerin dairesel planlı üretim düzeneklerine sahip olduğu ve üretimin Geç Roma döneminde gerçekleştirildiği kaydediliyor.
TONLARCA KABUK ÜRETİMİN BOYUTUNU GÖSTERİYOR
Andriake'deki mureks endüstrisinin izleri yalnızca işliklerle sınırlı değil. Bölgede çok büyük miktarda kırılmış deniz salyangozu kabuğu bulundu. Oxford Journal of Archaeology'de yayımlanan arkeozoolojik araştırmada, 2003'te belirlenen kabuk birikiminin yaklaşık 300 metreküplük atık içerdiği ve alanın büyük ölçekli mor boya üretim merkezi olduğuna ilişkin güçlü kanıt sunduğu belirtildi.
Daha sonraki kazılar üretim alanını ayrıntılandırdı. Araştırmalara göre Andriake Liman Agorası'nın kuzey kesimi MS 5. yüzyılda üretim alanına çevrilirken, başka bölümleri mureks kabuklarının biriktirildiği alanlar olarak kullanıldı. Böylece daha önce antik metinlerden ve farklı kıyı yerleşimlerindeki kabuk yığınlarından bilinen endüstrinin fiziksel üretim düzeni de arkeolojik olarak izlenebilir hale geldi.
DENİZDEN İŞLİĞE CANLI TAŞINIYORDU
Mor boyanın hammaddesi olan murekslerin işlenmesi oldukça zahmetliydi. Kazı Başkanı Prof. Dr. Nevzat Çevik'in verdiği bilgilere göre deniz salyangozlarının canlı toplanması ve işlenecekleri ana kadar su içerisinde canlı tutulması gerekiyordu. Andriake'de mureks kabuklarıyla birlikte bulunan yoğun amfora parçaları da canlıların denizden üretim alanına kaplar içerisinde taşındığını gösteren bulgular arasında değerlendiriliyor.
Bilimsel çalışmalarda özellikle Hexaplex trunculus türünün Andriake'deki üretimde önemli bir hammadde olduğu belirtiliyor. Kabuk kırıldıktan sonra boya sağlayan doku çıkarılıyor, ardından kontrollü ısıtma işlemi uygulanıyordu. Çevik'in aktardığına göre kurşun kazanların doğrudan ateşe temas etmemesi, işlemin kontrollü sıcaklıkta yürütülmesi gerekiyordu.
MOR NEDEN BU KADAR DEĞERLİYDİ?
Mureksten boya üretiminin Akdeniz ve Orta Doğu'da geçmişi çok daha eski dönemlere uzanıyor. Arkeolojik araştırmalar, mor boya üretimine ilişkin izlerin Bronz Çağı'na kadar takip edilebildiğini gösteriyor. Az miktarda boya elde etmek için yoğun emek ve çok sayıda deniz canlısı gerekmesi, ürünü antik dünyanın değerli ticari mallarından biri haline getirdi.
Morun değeri yalnız ekonomik değildi. Prof. Dr. Çevik, rengin özellikle ruhban sınıfı ve iktidar sahipleri tarafından kullanıldığını, bazı dönemlerde kullanımının hukuki düzenlemelerle sınırlandırılabildiğini belirtiyor. Bu nedenle mor, Roma ve Bizans dünyasında kıyafetin renginin ötesinde güç, statü ve ayrıcalığı ifade eden bir sembol niteliği taşıdı.
ANDRİAKE'NİN TİCARET GÜCÜNE YENİ BİR PENCERE
Andriake'nin konumu da üretimin önemini artırıyordu. Demre'nin Çayağzı mevkiindeki limanda bulunan yabancı kökenli amforalar, yerleşimin Akdeniz ticaret ağlarıyla bağlantısını gösteriyor. Limandaki granarium yani büyük tahıl ambarı da Andriake'nin Roma dönemindeki ticari rolünün en belirgin yapıları arasında bulunuyor; yapı günümüzde Likya Uygarlıkları Müzesi olarak kullanılıyor.
Güncel akademik çalışmalar, Andriake'deki mureks üretim alanını Anadolu'da ortaya çıkarılan en önemli örneklerden biri olarak değerlendiriyor. Kazılarda işliklerin, kabuk atıklarının ve taşıma kaplarının birlikte bulunması, antik çağın pahalı boyasının hammaddeden üretime uzanan sürecinin anlaşılmasına olanak sağlıyor.
Myra-Andriake'deki bulgular böylece yalnızca 1500 yıl önce kullanılan bir rengin hikâyesini değil, Antalya kıyılarındaki bir limanın üretim, ticaret ve toplumsal statüyle kurduğu ilişkiyi de gün ışığına çıkarıyor.