Mahmut Celalettin Bayar, 16 Mayıs 1883’te Bursa’nın Gemlik ilçesine bağlı Umurbey köyünde doğan; Millî Mücadele’ye katılan, Cumhuriyet döneminde bakanlık ve başbakanlık yapan, Demokrat Parti’nin kurucuları arasında yer alan ve 1950-1960 yılları arasında Türkiye Cumhuriyeti’nin 3. Cumhurbaşkanı olarak görev yapan Türk siyasetçi ve devlet adamıdır. Osmanlı’nın son döneminden Cumhuriyet’in çok partili siyasi yaşamına kadar uzanan kariyeri nedeniyle Türkiye’nin yakın siyasi tarihinin en uzun soluklu aktörlerinden biri olarak kabul edilir. Bayar, asker kökenli olmayan ilk Türkiye Cumhurbaşkanı olmasıyla da siyasi tarihte ayrı bir yere sahiptir.
Celâl Bayar kimdir ve nasıl bir ailede yetişti?
Bayar’ın babası Abdullah Fehmi Efendi, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nın ardından Plevne’den Anadolu’ya göç eden, ilmiye sınıfına mensup bir din bilginiydi. Umurbey’de rüştiye müdürlüğü, bir dönem de Gemlik müftülüğü yaptı. Celâl Bayar ilk ve orta öğrenimini babasının yanında tamamladı; çocukluk ve gençlik yıllarını ağırlıklı olarak Bursa çevresinde geçirdi. Gemlik Mahkeme Kalemi ile Reji İdaresinde stajyer memur olarak çalıştıktan sonra Ziraat Bankası’nın açtığı sınavı kazanarak bankacılık mesleğine adım attı.
Bankacılık yıllarında eğitimini sürdürmeye çalışan Bayar, Bursa’daki Fransız okulunda Fransızca dersleri aldı ve ipekböcekçiliği eğitimi veren Darüllâlim-i Harir’e devam etti. 1905’te Deutsche Orientbank’ın sınavını kazanması, onun finans ve ticaret alanındaki mesleki deneyimini geliştirdi. Cumhuriyet döneminde üstleneceği ekonomik görevler düşünüldüğünde, gençlik yıllarındaki bu bankacılık geçmişi Bayar’ın siyasi kimliğinin yanı sıra iktisadi meselelerle yakından ilgilenen bir devlet adamı olarak yetişmesinde etkili oldu.
Celâl Bayar, 1903’te İnegöllü Refet Bey’in kızı Reşide Hanım ile evlendi. Çiftin Refii, Turgut ve Nilüfer adlarında üç çocuğu oldu. Kızı Nilüfer Gürsoy da ilerleyen yıllarda siyasete girerek milletvekilliği yaptı. Bayar’ın aile yaşamı, yaklaşık bir asrı aşan ömrünün Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan dönüşümlerine tanıklık eden yönlerinden biri oldu.
Siyasi kariyerine nasıl başladı?
Bayar’ın aktif siyasi yaşamı II. Meşrutiyet öncesinde başladı. 1907’de İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin Bursa’daki gizli yapılanmasına katıldı. 1908’de II. Meşrutiyet’in ilanından sonra cemiyetin Bursa teşkilatında çeşitli görevler üstlendi; 31 Mart Olayı sırasında Hareket Ordusu’na katılmak amacıyla Bursa’da gönüllü bir birlik oluşturulmasına katkıda bulundu. İttihat ve Terakki’nin siyasi parti niteliğinin güçlenmesiyle Bursa’da sorumlu yazmanlığa getirildi ve 1911’de aynı görevle İzmir’e gönderildi.
İzmir yıllarında yalnızca parti teşkilatıyla değil, eğitim, ekonomi ve toplumsal örgütlenme girişimleriyle de ilgilendi. Halka Doğru Cemiyetinin kurulmasına katkı sağladı ve aynı adlı dergide “Turgut Alp” takma adıyla yazılar kaleme aldı. Dönemin “Millî İktisat” anlayışı doğrultusunda Müslüman-Türk girişimcilerin ticari hayatta daha etkin hale gelmesini savundu; kooperatifçiliğin geliştirilmesi, eğitim kurumlarının açılması ve yerel ekonomik kapasitenin artırılması için çalıştı. İzmir Kız Lisesinin açılması sürecine destek verdi, Şimendifer Meslek Okulunun kurulmasına yardımcı oldu ve kentte millî kütüphane oluşturulmasına katkı sundu.
Bayar’ın İzmir’deki faaliyetleri spor tarihine de uzandı. Altay’ın kuruluş sürecinde gençlerin örgütlenmesine ve kulübün güçlenmesine destek verdi. 16 Ocak 1914’te fiilen kurulan Altay’ın kuruluş dönemindeki faaliyetlerine maddi katkıda bulunduğu ve kulübün çevresindeki gençlerle yakın ilişki kurduğu kaynaklarda yer aldı.
Millî Mücadele döneminde hangi görevleri üstlendi?
I. Dünya Savaşı’nın Osmanlı İmparatorluğu’nun yenilgisiyle sona ermesinden sonra Bayar hakkında İttihat ve Terakki geçmişi nedeniyle soruşturmalar açıldı; İzmir Sıkıyönetim Mahkemesi’nde yargılandı ancak beraat etti. Mondros Mütarekesi sonrasında İzmir’in işgal edilme tehlikesine karşı kurulan İzmir Redd-i İlhak Cemiyeti ile İzmir Müdafaa-i Hukuk-ı Osmaniye Cemiyetinin çalışmalarına katıldı. İstanbul hükümetlerinin baskısı ve tutuklanma ihtimali üzerine arkadaşı Sarı Efe Edip ile birlikte İzmir’den ayrılarak Batı Anadolu’daki direniş hareketlerine katıldı.
Bu dönemde “Galip Hoca” takma adını kullanan Bayar, zeybek ve köy hocası görünümüyle bölgede dolaşarak işgale karşı halkı örgütlemeye çalıştı. Aydın ve çevresindeki direniş hareketleriyle iş birliği yaptı, Denizli cephesinde Demirci Mehmet Efe’ye danışmanlık etti ve Balıkesir Kongresi’nin kararıyla Akhisar cephesinde alay komutanlığı görevine getirildi. Akhisar ve çevresindeki köylerde yerel kanaat önderleriyle temas kurarak Kuvâ-yi Milliye’nin örgütlenmesine katkı sağladı.
1920’de son Osmanlı Meclis-i Mebusanı’na Saruhan mebusu seçilen Bayar, burada Kuvâ-yi Milliye’yi destekleyen konuşmalar yaptı. İstanbul’un 16 Mart 1920’de İtilaf Devletleri tarafından işgal edilmesinden sonra Anadolu’ya geçti. Mustafa Kemal Paşa’nın isteğiyle bir süre Bursa’da kalarak bölgedeki millî kuvvetlerin çalışmalarına destek verdiği için 23 Nisan 1920’deki TBMM açılışında bulunamadı. 8 Mayıs 1920’de Ankara’ya ulaştı ve Birinci TBMM’ye Bursa milletvekili olarak katıldı.
Cumhuriyet dönemindeki ekonomik ve siyasi kariyeri nasıl gelişti?
Cumhuriyet’in kuruluşunun ardından Bayar, ekonomik yapılanmanın önemli isimlerinden biri haline geldi. 1923 seçimlerinden sonra İzmir milletvekili seçildi ve 1924’te Mübadele, İmar ve İskân Bakanlığı görevini üstlendi. Aynı yıl Türkiye İş Bankası’nın kuruluş çalışmalarını yürütmek için bakanlıktan ayrıldı. Mustafa Kemal Atatürk’ün öncülüğünde 26 Ağustos 1924’te kurulan İş Bankası’nın ilk genel müdürü olan Bayar, bankanın faaliyete başladığı ilk yıllarda milli tasarrufların ekonomiye kazandırılması ve özel girişimlerin finansmanında önemli sorumluluk üstlendi. Banka iki şube ve 37 çalışanla faaliyete başlamıştı.
Bayar, 1932’ye kadar İş Bankası Genel Müdürlüğünü yürüttü. Ardından 1932-1937 yıllarında İktisat Vekilliği yaptı. Türkiye’nin 1930’lu yıllarda uyguladığı devletçilik ve sanayileşme politikalarının şekillendiği bu dönemde Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı uygulamaya konuldu; Sümerbank ve Etibank gibi kurumlar oluşturuldu ve temel sanayi alanlarına yönelik yatırımlar hızlandı. Bayar, devletin sanayileşmede öncü rolünü kabul etmekle birlikte özel girişimin de ekonomik sistem içerisinde yer almasını savunan bir yaklaşımı temsil etti.
Atatürk, İsmet İnönü’nün başbakanlıktan ayrılmasının ardından 1937’de hükümeti kurma görevini Bayar’a verdi. Böylece Celâl Bayar, Türkiye Cumhuriyeti’nin başbakanı oldu. Atatürk’ün 10 Kasım 1938’de ölümünün ardından İsmet İnönü’nün Cumhurbaşkanı seçilmesini destekledi ve bir süre daha başbakanlık görevini sürdürdü. Ancak İnönü ile çeşitli siyasi ve ekonomik konulardaki görüş ayrılıklarının belirginleşmesi üzerine Ocak 1939’da başbakanlıktan ayrıldı. Sonrasında milletvekili olarak siyasi yaşamını devam ettirdi.
Demokrat Parti’yi neden kurdu ve cumhurbaşkanı nasıl oldu?
II. Dünya Savaşı’nın ardından Türkiye’de çok partili siyasi yaşama geçiş süreci hızlanırken Bayar, CHP içindeki muhalif hareketin önde gelen isimlerinden biri oldu. Adnan Menderes, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan ile birlikte siyasi sistemin ve parti yönetiminin demokratikleştirilmesini isteyen muhalefetin içinde yer aldı. CHP’den ayrılmasının ardından 7 Ocak 1946’da Menderes, Köprülü ve Koraltan ile Demokrat Parti’yi kurdu ve partinin genel başkanlığına seçildi.
Demokrat Parti, 1946 seçimlerinin ardından dört yıl boyunca ana muhalefet partisi olarak faaliyet gösterdi. 1950’de gizli oy, açık sayım ve yargı güvencesi gibi ilkeleri içeren yeni seçim sistemiyle yapılan 14 Mayıs genel seçimlerinde DP büyük bir Meclis çoğunluğu elde etti. Böylece Cumhuriyet döneminde siyasi iktidar ilk kez seçim yoluyla bir partiden diğerine geçti. Yeni TBMM, 22 Mayıs 1950’de Celâl Bayar’ı Türkiye’nin üçüncü Cumhurbaşkanı seçti; Bayar DP Genel Başkanlığından ayrılırken hükümeti kurma görevini Adnan Menderes’e verdi.
Bayar, 1954 ve 1957’de yeniden Cumhurbaşkanı seçilerek 27 Mayıs 1960’a kadar görevde kaldı. Böylece yaklaşık on yıl boyunca Çankaya Köşkü’nde bulundu. Askeri geçmişi bulunmayan ilk Cumhurbaşkanı olan Bayar’ın görev dönemi, Türkiye’nin tarımsal üretimden altyapı yatırımlarına, iç göçten kentleşmeye kadar hızlı ekonomik ve toplumsal değişimler geçirdiği; aynı zamanda iktidar ile muhalefet arasındaki siyasi gerilimin giderek arttığı bir dönem oldu.
Cumhurbaşkanlığı döneminde Türkiye’de neler yaşandı?
Bayar’ın Cumhurbaşkanlığı dönemindeki en önemli dış politika gelişmelerinden biri Türkiye’nin Batı ittifakı içindeki yerinin kurumsallaşmasıydı. Kore Savaşı’na asker gönderilmesinin ardından NATO üyeliği süreci hızlandı. Türkiye’nin NATO’ya katılım belgesini Cumhurbaşkanı Celâl Bayar 18 Şubat 1952’de Ankara’da imzaladı; Türkiye 1952’de Yunanistan ile birlikte ittifaka katıldı. Bu süreç, Türkiye’nin II. Dünya Savaşı sonrasında şekillenen Soğuk Savaş ortamında Batı Bloku’yla siyasi ve askeri ilişkilerini güçlendirdi.
Bayar aynı dönemde Türkiye’nin dış ilişkilerinde devlet başkanı düzeyindeki diplomatik temaslara ağırlık verdi. 1952’de Yunanistan’a resmi ziyaret gerçekleştirdi; Türkiye ile Yunanistan’ın NATO’ya birlikte katıldığı dönemde yapılan ziyaret iki ülke arasındaki yakınlaşmanın önemli sembollerinden biri oldu. 1954’te Amerika Birleşik Devletleri’ni ziyaret ederek ABD Kongresinin ortak oturumunda konuştu. Türkiye-ABD ilişkilerinin Soğuk Savaş şartlarında hızla geliştiği bu dönem, Bayar’ın Cumhurbaşkanlığının dış politika bakımından belirleyici başlıkları arasında yer aldı.
Bununla birlikte 1950’lerin ikinci yarısı ekonomik sıkıntılar, basın ve muhalefet üzerindeki baskılar hakkındaki tartışmalar, iktidar-muhalefet gerilimi ve üniversite çevrelerindeki protestolarla giderek sertleşen bir siyasi atmosfere sahne oldu. Bayar, DP Genel Başkanlığından ayrılmış olmasına rağmen hükümetin siyasi çizgisi üzerinde etkili olmayı sürdürdüğü gerekçesiyle muhalefetin eleştirilerine uğradı. Özellikle 1957 seçimlerinin ardından iktidar ile muhalefet arasındaki kutuplaşmanın derinleşmesi, 27 Mayıs 1960’a giden dönemin temel tartışmalarından biri haline geldi.
27 Mayıs sonrasında Celâl Bayar’ın başına ne geldi?
Türk Silahlı Kuvvetleri içindeki bir grubun 27 Mayıs 1960’ta yönetime el koymasıyla Demokrat Parti iktidarı sona erdi ve Celâl Bayar Cumhurbaşkanlığı görevinden uzaklaştırıldı. Bayar, DP yöneticileri ve milletvekilleriyle birlikte tutuklandı ve Yassıada’da kurulan Yüksek Adalet Divanında yargılandı. 15 Eylül 1961’de Bayar hakkında idam cezası verildi. Ancak cezası yaşı nedeniyle uygulanmadı ve müebbet hapse çevrildi. Adnan Menderes, Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan hakkındaki idam hükümleri ise Millî Birlik Komitesi tarafından onaylanarak infaz edildi.
Bayar daha sonra Kayseri Cezaevine gönderildi. Sağlık sorunları nedeniyle çeşitli dönemlerde hastanede tedavi gördü ve 7 Kasım 1964’te sağlık gerekçesiyle serbest bırakıldı. Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay tarafından 1966’da affedildi. Serbest kaldıktan sonraki yıllarında eski Demokrat Partililerin siyasi haklarının iade edilmesi için yürütülen çalışmalara destek verdi ve DP geleneğinden gelen siyasi hareketlerle ilişkisini sürdürdü. 1968’de “Bizim Ev” adı verilen oluşumun kurulmasına öncülük etti.
Celâl Bayar ne zaman öldü ve nasıl hatırlanıyor?
Celâl Bayar, uzun siyasi yaşamının ardından 22 Ağustos 1986’da İstanbul’da hayatını kaybetti. 103 yaşındaydı. Naaşı devlet törenlerinin ardından doğduğu Bursa’nın Gemlik ilçesine bağlı Umurbey’de toprağa verildi. Böylece Osmanlı döneminde dünyaya gelen; II. Meşrutiyet’i, Balkan ve dünya savaşlarını, Millî Mücadele’yi, Cumhuriyet’in kuruluşunu, tek parti ve çok partili dönemleri, 27 Mayıs ve 12 Eylül gibi askeri müdahaleleri yaşamış bir siyasetçinin yaklaşık bir asırlık yaşamı sona erdi.
Bayar’ın siyasi mirası farklı dönemlerde farklı değerlendirmelere konu oldu. Millî Mücadele’deki örgütlenme faaliyetleri, Cumhuriyet’in ekonomik kurumlaşmasındaki rolü, Türkiye İş Bankası’nın ilk genel müdürlüğü, 1930’ların sanayileşme politikalarındaki etkinliği ve Demokrat Parti’nin kuruluşundaki öncülüğü onun kariyerinin başlıca kilometre taşlarıdır. Buna karşılık DP iktidarının son yıllarındaki sert siyasi ortam ve Bayar’ın Cumhurbaşkanı olarak hükümet politikalarıyla yakın ilişkisi, tarih yazımında tartışılan yönleri arasında yer almaktadır. Bütün bu dönemler birlikte değerlendirildiğinde Celâl Bayar, Osmanlı’nın son yıllarıyla Cumhuriyet’in kurumsallaşması ve çok partili demokrasiye geçiş arasında doğrudan bağ kuran önemli siyasi figürlerden biri olarak Türkiye tarihindeki yerini korumaktadır.
