Nuri Bilge Ceylan, 26 Ocak 1959'da İstanbul'un Bakırköy ilçesinde doğan Türk yönetmen, senarist, yapımcı ve fotoğrafçıdır. 1990'lı yıllarda kısa filmle başladığı sinema kariyerini, Türkiye'nin taşra ve kent yaşamını insan ilişkileri, yalnızlık, vicdan, aidiyet ve varoluş meseleleri üzerinden ele alan uzun metrajlarla sürdürdü. Özellikle Cannes Film Festivali'nde kazandığı Büyük Jüri, En İyi Yönetmen ve Altın Palmiye ödülleri, Ceylan'ı çağdaş Türk sinemasının uluslararası alanda en çok tanınan yönetmenlerinden biri haline getirdi. Cannes'ın resmi kayıtlarında Koza'dan Kuru Otlar Üstüne'ye uzanan çok sayıda filmi festival seçkilerinde yer alırken Uzak, Üç Maymun, Bir Zamanlar Anadolu'da ve Kış Uykusu önemli ödüller kazandı.
Nuri Bilge Ceylan'ın çocukluğu ve eğitim hayatı nasıldı?
Ceylan'ın annesi Fatma Ceylan, babası ise ziraat mühendisi Mehmet Emin Ceylan'dır. Çocukluğunun önemli bölümünü babasının memleketi Çanakkale'nin Yenice ilçesinde geçirdi ve ilkokulu burada okudu. Ortaokul ve lise yıllarında yeniden İstanbul'da yaşayan Ceylan, 1976'da İstanbul Teknik Üniversitesi Kimya Mühendisliği Bölümüne başladı; 1978'de Boğaziçi Üniversitesi Elektrik Mühendisliği Bölümüne geçti. Üniversite yıllarında yalnızca mühendislikle ilgilenmedi; fotoğrafçılık, dağcılık ve mağaracılık kulüplerine katılması, hem görsel sanatlara ilgisini hem de daha sonra filmlerinde belirginleşecek doğa ve mekân gözlemciliğini geliştirdi. 1985'te üniversiteden mezun olduktan sonra Londra ve Katmandu'ya gitti.
Fotoğraf, Ceylan'ın sinemadan önce ciddi biçimde ilgilendiği sanat alanıydı. Boğaziçi Üniversitesi Fotoğraf Kulübü BÜFOK'taki çalışmaları sırasında fotoğraflarıyla tanınmaya başladı; 1982'de Milliyet Sanat'ın genç fotoğrafçılara ayırdığı çalışmada yer aldı. 1980'li yıllarda çeşitli kültür ve sanat dergilerinde fotoğraf portföyleri yayımlandı. 1989'da Çıplak ve Deniz adlı fotoğraf dizisi Kodak'ın düzenlediği yarışmada birincilik kazanarak uluslararası yarışmada Türkiye'yi temsil etme hakkı elde etti. Ceylan daha sonraki yıllarda sinemaya ağırlık verse de fotoğrafla bağını koparmadı; portre, manzara ve insan-mekân ilişkisine odaklanan çalışmaları sinemasındaki görsel yaklaşımın da önemli parçalarından biri oldu.
Nuri Bilge Ceylan sinemaya nasıl başladı?
Türkiye'ye döndükten sonra Ankara'nın Mamak ilçesinde askerlik yaptığı dönemde sinemacı olmaya karar veren Ceylan, daha sonra Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesinde iki yıl sinema eğitimi aldı. 1993'te Mehmet Eryılmaz'ın Seviyorum Ergo Sum adlı kısa filminde oyunculuk yaptı ve kamera arkasında çalışarak film yapımının teknik süreçlerine yakından tanıklık etti. Bu yapımda kullanılan kamerayı daha sonra satın alması, kendi filmlerini çekmeye başlamasında önemli bir adım oldu. Yönetmenliğini, senaryosunu ve yapımcılığını üstlendiği ilk kısa filmi Koza, 1995 Cannes Film Festivali'nin kısa film yarışmasına seçildi. Böylece Koza, Cannes'ın kısa film yarışmasına kabul edilen ilk Türk filmi olarak Ceylan'ın uluslararası festival yolculuğunun başlangıcını oluşturdu. Cannes'ın resmi yönetmen kaydı da Koza'yı Ceylan'ın 1995'te yarışmaya katılan ilk festival filmi olarak gösteriyor.
Ceylan'ın ilk uzun metrajı Kasaba 1997'de gösterime girdi. Büyük ölçüde otobiyografik izler taşıyan film, çocukların bakışından aile ve taşra yaşamını anlatırken yönetmenin sonraki eserlerinde tekrar tekrar karşılaşılacak sessizlik, bekleyiş, kuşak çatışması ve insanın yaşadığı çevreyle kurduğu ilişki gibi temaları öne çıkardı. Kasaba'yı 1999 yapımı Mayıs Sıkıntısı ve 2002 yapımı Uzak takip etti. Eleştirmenler tarafından sıklıkla “taşra üçlemesi” olarak anılan bu üç filmde Ceylan, profesyonel oyuncular yerine ailesinden ve yakın çevresinden kişilere de rol verdi; senaryo, kurgu, görüntü yönetimi ve yapım gibi birçok işi kendisi üstlendi. BFI, ilk üç uzun metrajında Ceylan'ın aynı zamanda görüntü yönetmenliği yaptığını ve bu dönemin daha küçük ölçekli, gerçekçi görsel yapısının yönetmenin sinema dilinin temelini oluşturduğunu belirtiyor.
Nuri Bilge Ceylan'ın uluslararası çıkışı hangi filmle gerçekleşti?
Ceylan'ın uluslararası ölçekte geniş biçimde tanınmasını sağlayan dönüm noktası Uzak oldu. İstanbul'da yaşayan bir fotoğrafçı ile iş bulmak için taşradan gelen akrabasının aynı evde kurduğu gergin ilişkiyi anlatan film, yabancılaşma, yalnızlık ve kent-taşra karşıtlığını gündelik ayrıntılar üzerinden işledi. Uzak, 2003 Cannes Film Festivali'nde Grand Prix olarak bilinen Büyük Jüri Ödülü'nü kazanırken filmin başrol oyuncuları Muzaffer Özdemir ve Mehmet Emin Toprak da En İyi Erkek Oyuncu Ödülü'nü paylaştı. Mehmet Emin Toprak, filmin Cannes'daki başarısından önce geçirdiği trafik kazasında yaşamını yitirmişti. Cannes kayıtları Uzak'ın hem Grand Prix'yi hem de oyunculuk ödülünü aldığına yer verirken, BFI filmi Ceylan'ın karakterlerin yalnızlığı ve psikolojisini sakin gözlem yoluyla anlatma biçiminin önemli örneklerinden biri olarak değerlendiriyor.
2006 yapımı İklimler, Ceylan'ın kariyerinde hem biçim hem çalışma yöntemi açısından yeni bir aşamaydı. Yönetmen filmde eşi Ebru Ceylan ile başrolleri paylaşırken, daha önce kendi üstlendiği görüntü yönetmenliği görevini Gökhan Tiryaki'ye bıraktı. Bu filmle başlayan Ceylan-Tiryaki iş birliği, sonraki yapımların geniş manzara kullanımı ve ayrıntılı görsel kompozisyonlarında belirleyici oldu. Ceylan'ın filmlerindeki ekip yapısı da bu dönemden itibaren büyüdü. BFI, İklimler'i yönetmenin küçük ölçekli erken döneminden daha geniş yapımlara geçiş noktası olarak değerlendirirken, sinemasındaki doğa ve mekân kullanımının Tiryaki ile birlikte daha geniş bir görsel ölçeğe ulaştığını belirtiyor.
2008 tarihli Üç Maymun, Ceylan'ın profesyonel oyuncularla çalışmasının ve daha karanlık bir dramatik yapı kurmasının belirgin örneklerinden biri oldu. Bir trafik kazasının ardından gerçeği gizlemek için yapılan anlaşmanın bir aile üzerindeki sonuçlarını anlatan yapım, 2008 Cannes Film Festivali'nde Ceylan'a En İyi Yönetmen Ödülü'nü getirdi. Ceylan törende ödülünü “tutkuyla sevdiğim, yalnız ve güzel ülkeme” armağan ettiğini söylemesiyle Türkiye'de geniş biçimde konuşuldu. Üç Maymun ayrıca Türkiye'nin Yabancı Dilde En İyi Film Oscar adayı olarak gönderildi ve Akademi'nin dokuz filmlik ön eleme listesine kalmayı başaran ilk Türk filmi oldu. Cannes'ın resmi arşivi de filmin 2008'de En İyi Yönetmen Ödülü'nü kazandığını doğruluyor.
Cannes'daki en büyük başarılarını hangi filmlerle kazandı?
Ceylan, 2009'da Cannes Film Festivali ana yarışma jürisine davet edilmesinin ardından 2011'de Bir Zamanlar Anadolu'da ile yeniden festivalin en önemli ödüllerinden birini kazandı. Bir cinayet soruşturması sırasında Anadolu bozkırında gece boyunca ceset arayan savcı, doktor, polisler ve şüphelileri takip eden film, polisiye olay örgüsünü insanların karakterlerine, güç ilişkilerine ve vicdani çatışmalarına ulaşmak için bir çerçeve olarak kullandı. Film 2011 Cannes Film Festivali'nde Grand Prix'yi Jean-Pierre ve Luc Dardenne'in The Kid with a Bike filmiyle paylaştı. BFI, yapımın Ceylan'ın daha önceki ağırlıklı görsel anlatımından, uzun konuşmaların ve felsefi tartışmaların daha belirgin olduğu sonraki dönemine geçişte önemli bir eser olduğunu değerlendiriyor.
Ceylan'ın kariyerindeki en büyük festival başarısı ise 2014 yapımı Kış Uykusu ile geldi. Kapadokya'da bir otel işleten emekli oyuncu Aydın ile eşi Nihal ve kız kardeşi Necla arasındaki ilişkileri merkeze alan yaklaşık üç saatlik film; sınıfsal eşitsizlik, kibir, vicdan, yardım etme arzusu, evlilik ve insanın kendisi hakkında kurduğu yanılsamalar üzerine yoğunlaştı. Anton Çehov'un öykülerinden izler taşıyan filmin senaryosunu Nuri Bilge Ceylan ile Ebru Ceylan birlikte geliştirdi. Kış Uykusu, 2014 Cannes Film Festivali'nde Altın Palmiye'yi kazandı. Böylece 1982'de Yılmaz Güney ve Şerif Gören'in Yol filminden sonra bir Türkiye yapımı ikinci kez festivalin en büyük ödülüne ulaştı. Cannes'ın resmi arşivi Kış Uykusu'nu Ceylan'ın 2014 Altın Palmiye ödüllü filmi olarak kaydederken, BFI bu başarının yönetmenin uluslararası auteur sinemasındaki konumunu daha da güçlendirdiğini vurguluyor.
Nuri Bilge Ceylan'ın son dönem filmleri ve sinema dili nasıl gelişti?
2018'de gösterime giren Ahlat Ağacı, üniversiteden mezun olduktan sonra memleketine dönen ve yazar olmak isteyen Sinan'ın ailesi, çevresi ve özellikle babasıyla ilişkisine odaklandı. Çanakkale ve çevresinde geçen filmde kuşak çatışması, taşrada yaşama duygusu, inanç, edebiyat, para, başarısızlık ve kişinin kendisine biçtiği değer uzun diyaloglar aracılığıyla ele alındı. Film 2018 Cannes Film Festivali'nin ana yarışmasına seçildi ve Türkiye'nin 91. Akademi Ödülleri için yabancı dilde film adayı oldu. BFI, Ahlat Ağacı'nı Ceylan'ın ilk dönem filmlerindeki taşra, aile ve bireyin kendine yer araması temalarının daha geniş ve diyalog ağırlıklı biçimde yeniden ele alındığı bir yapım olarak değerlendiriyor.
Ceylan'ın dokuzuncu uzun metrajı Kuru Otlar Üstüne, 2023 Cannes Film Festivali'nde ana yarışmada dünya prömiyerini yaptı. Doğu Anadolu'daki uzak bir köyde zorunlu hizmetini sürdüren resim öğretmeni Samet'in yaşadığı olayları ve öğretmen Nuray ile kurduğu ilişkiyi merkezine alan film; idealizm, hayal kırıklığı, bireycilik, toplumsal sorumluluk ve taşradan uzaklaşma isteği gibi meseleleri tartışıyor. Senaryoda Nuri Bilge Ceylan'ın yanı sıra Ebru Ceylan ve Akın Aksu'nun imzası bulunuyor. Cannes kayıtlarına göre Türkiye-Fransa-Almanya ortak yapımı olan film 197 dakika sürüyor. Nuray karakterini canlandıran Merve Dizdar, performansıyla 76. Cannes Film Festivali'nde En İyi Kadın Oyuncu Ödülü'nü kazanarak filmin festival tarihindeki yerini güçlendirdi.
Nuri Bilge Ceylan'ın sinema anlayışını farklı kılan nedir?
Ceylan'ın sineması hızlı olay örgüsü yerine karakterlerin psikolojisine, sessizliklere, uzun bakışlara, gündelik konuşmalara ve mekânın ruhuna ağırlık vermesiyle tanınır. İlk dönem filmlerindeki yalın ve düşük bütçeli gerçekçilik, zamanla Bir Zamanlar Anadolu'da, Kış Uykusu, Ahlat Ağacı ve Kuru Otlar Üstüne gibi uzun diyaloglu ve edebiyatla daha açık ilişki kuran filmlere dönüştü. BFI, yönetmenin eserlerinde hayal kırıklığı, varoluşsal sıkıntı, aile ilişkileri, toplumsal sınıf, bireysel zaaflar ve kişinin kendisine karşı dürüst olma problemi gibi konuların tekrarlandığını; Çehov, Tolstoy ve İbsen gibi edebiyatçıların yanı sıra Andrey Tarkovski, Yasujiro Ozu, Robert Bresson, Ingmar Bergman ve Michelangelo Antonioni gibi yönetmenlerle düşünsel ve estetik bağlar kurulabildiğini belirtiyor. Ceylan'ın fotoğrafçı geçmişi ise Anadolu bozkırından İstanbul'un sıkışık mekânlarına ve karla kaplı köylere kadar çevrenin yalnızca dekor değil, anlatının etkin bir parçası olarak kullanılmasına katkıda bulunuyor.
Ceylan'ın kariyeri, Türk sinemasının uluslararası festivallerdeki görünürlüğü açısından da önemli bir süreklilik oluşturdu. Kasaba ile başlayan uzun metraj yolculuğunda Uzak 2003'te Cannes Grand Prix'sini, Üç Maymun 2008'de En İyi Yönetmen Ödülü'nü, Bir Zamanlar Anadolu'da 2011'de Grand Prix'yi ve Kış Uykusu 2014'te Altın Palmiye'yi aldı. 1997'de Kasaba ile Adana Altın Koza Film Festivali'nde Yılmaz Güney Ödülü, 1998'de İstanbul Film Festivali'nde FIPRESCI Ödülü kazanan Ceylan'a 2009'da Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Büyük Ödülü de verildi. Koza'dan yaklaşık otuz yıl sonra Kuru Otlar Üstüne'nin 2023'te yeniden Cannes ana yarışmasına seçilmesi ve Merve Dizdar'a En İyi Kadın Oyuncu Ödülü getirmesi, Ceylan'ın Cannes ile uzun soluklu ilişkisinin devam ettiğini gösterdi. Festivalin kendi değerlendirmesinde de Ceylan, filmlerinin önemli bölümünü Cannes'a taşıyan ve burada birden fazla büyük ödül kazanan çağdaş Türk sinemasının başlıca isimlerinden biri olarak yer alıyor.
