Mehdi Zana, Türkiye’nin yakın siyasi tarihinde özellikle Diyarbakır’daki yerel siyasetle özdeşleşen isimlerden biriydi. 20 Aralık 1940’ta Silvan’da doğan Zana, 1977 yerel seçimlerinde bağımsız aday olarak Diyarbakır Belediye Başkanı seçildi. Siyasi yaşamı, 12 Eylül döneminin ağır koşulları, uzun cezaevi yılları, sürgün dönemi ve daha sonra Türkiye’ye dönüşüyle şekillendi.
Mehdi Zana kimdir?
Mehdi Zana, Silvan’da Kürt bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Gençlik yıllarında terzilik yaptı. Daha sonra kaleme alınan ve kendi anılarına dayanan Bekle Diyarbakır kitabında, çalıştığı terzihanenin siyasal ve toplumsal konularla tanışmasında önemli bir ortam oluşturduğunu anlattı. Bu dönem, Zana’nın ilerleyen yıllarda sürdüreceği siyasi faaliyetlerin başlangıç noktalarından biri oldu.
Zana, 1963 yılında Türkiye İşçi Partisi’ne katıldı. İki yıl sonra partinin Silvan İlçe Başkanı oldu. Türkiye İşçi Partisi, 1960’lı yıllarda işçi hakları, sosyal adalet ve parlamenter sol siyaset ekseninde faaliyet gösteren önemli siyasi hareketlerden biriydi. Zana’nın siyasi faaliyetleri de bu dönemin toplumsal ve siyasal tartışmaları içinde gelişti.
Diyarbakır Belediye Başkanlığına nasıl seçildi?
Mehdi Zana’nın siyasi yaşamındaki en önemli dönüm noktalarından biri 1977 yerel seçimleri oldu. Zana, Diyarbakır Belediye Başkanlığı için bağımsız adaylığını koydu ve seçimi kazanarak belediye başkanı oldu. Bu sonuç, onu Diyarbakır’ın yerel yönetim tarihinde öne çıkan siyasi figürlerden biri haline getirdi.
Zana’nın belediye başkanlığı, Türkiye’de siyasi gerilimin yüksek olduğu 1970’lerin son dönemine rastladı. Görev yaptığı yıllar, ekonomik sorunların, siyasi çatışmaların ve güvenlik krizlerinin ülke gündeminde geniş yer tuttuğu bir dönemdi. Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi de ölümünün ardından yayımladığı açıklamalarda Zana’nın 1977’de bağımsız aday olarak seçilmesini ve kentin yakın tarihindeki yerini özellikle vurguladı.
Cezaevi ve yurt dışı yılları nasıl geçti?
Mehdi Zana’nın siyasi yaşamı 12 Eylül 1980 askeri darbesinin ardından önemli ölçüde değişti. Zana, yaşamının farklı dönemlerinde kesintili olarak toplam yaklaşık 16 yıl cezaevinde kaldı. Cezaevi deneyimleri, daha sonraki yıllarda yayımlanan anılarında da önemli bir yer tuttu.
Türkiye’den ayrıldıktan sonra yaklaşık sekiz yıl İsveç’te yaşayan Zana, uzun süre yurt dışında kaldı. 15 Ekim 2004’te Türkiye’ye döndü. Böylece hayatının belediye başkanlığı, cezaevi ve Avrupa’daki yaşamla geçen farklı dönemlerinin ardından yeniden Türkiye’de yaşamaya başladı.
Mehdi Zana’nın kitapları ve anıları nelerdi?
Zana’nın yaşam öyküsünü gelecek kuşaklara aktaran en önemli çalışmalardan biri Bekle Diyarbakır oldu. İlk baskıları 1990’lı yıllarda yayımlanan eser, daha sonra yeniden basıldı. Kitapta Zana’nın çocukluk yıllarından terzi çıraklığına, siyasi faaliyetlerinden Diyarbakır Belediye Başkanlığına ve cezaevi dönemine kadar uzanan yaşamı anlatıldı. Eser, yalnızca kişisel bir anı kitabı değil, aynı zamanda Türkiye’nin yakın siyasi tarihinin belirli bir dönemine ilişkin tanıklık niteliği taşıyan bir çalışma olarak değerlendirildi.
Zana’nın bibliyografisinde Evîna Dilê Min, Zelal Yeniden Doğuş ve Sevgili Leyla - Uzun Bir Sürgündü O Gece gibi çalışmalar da yer aldı. Bu eserlerde kişisel hayatı, siyasal mücadele, cezaevi deneyimleri ve sürgün yıllarının izleri öne çıktı. Böylece Zana, siyasi kimliğinin yanı sıra kendi yaşam deneyimini yazılı olarak aktaran bir anı yazarı olarak da tanındı.
Mehdi Zana ne zaman ve neden öldü?
Mehdi Zana, KOAH nedeniyle tedavi gördüğü Diyarbakır’daki hastanede 29 Ağustos 2026’da hayatını kaybetti. 20 Aralık 1940 doğumlu olan Zana, ölüm tarihinde 85 yaşındaydı ve 86 yaşına girmesine birkaç ay kalmıştı. Ölümünün ardından Diyarbakır’da düzenlenen törende siyasi yaşamı, belediye başkanlığı dönemi ve kentin yakın tarihindeki yeri anıldı.
Mehdi Zana’nın eşi, uzun yıllar Türkiye siyasetinde milletvekili olarak görev yapan Leyla Zana’dır. Mehdi Zana, 1960’lı yıllarda başlayan siyasi faaliyetlerinden 1977’deki belediye başkanlığına, uzun cezaevi ve yurt dışı dönemlerinden anı kitaplarına uzanan yaşamıyla Türkiye’nin ve Diyarbakır’ın yakın siyasi tarihinde iz bırakan isimlerden biri olarak kayıtlara geçti.
