
Hüseyin Rauf Orbay, 27 Temmuz 1881’de İstanbul’da doğan, Osmanlı Devleti’nin son döneminden Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş yıllarına uzanan süreçte asker, milletvekili, hükûmet başkanı ve diplomat olarak görev yapan önemli bir devlet adamıdır. Balkan Savaşları sırasında Hamidiye kruvazörüyle yürüttüğü harekât nedeniyle “Hamidiye Kahramanı” olarak tanınmış; Mondros Mütarekesi’nin imzalanmasından Millî Mücadele’nin örgütlenmesine, Birinci Meclis döneminden çok partili siyaset arayışlarına kadar Türkiye’nin yakın tarihindeki pek çok kritik gelişmenin içinde yer almıştır. Anadolu Ajansı+1
Rauf Orbay kimdir ve nasıl yetişti?
Rauf Orbay, İstanbul’un Cibali semtinde dünyaya geldi. Babası Bahriye Birinci Feriki ve Meclis-i Âyan üyesi Mehmet Muzaffer Paşa, annesi Hayriye Rüveyde Hanım’dı. Babasının denizcilik mesleği ve farklı bölgelerdeki görevleri nedeniyle çocukluğu hem İstanbul’da hem Osmanlı coğrafyasının farklı noktalarında geçti. Orta öğreniminin bir bölümünü Trablus Askerî Rüştiyesi’nde tamamladıktan sonra İstanbul’a döndü ve deniz subayı olmak üzere Heybeliada’daki Bahriye eğitimine devam etti. 1899’da Deniz Harp Okulu’ndan mezun olarak Osmanlı donanmasına katıldı.
Meslek hayatına güverte mühendisi teğmen olarak başlayan Rauf Bey, 1901’de üsteğmenliğe, 1904’te yüzbaşılığa yükseldi. Mesudiye zırhlısı başta olmak üzere çeşitli gemilerde görev yaptı. Denizcilik bilgisini geliştirmek ve Osmanlı donanması için yürütülen gemi tedarik çalışmalarına katılmak amacıyla Amerika Birleşik Devletleri, Birleşik Krallık ve Almanya’da bulundu. Bu dönem, onun yalnızca gemi komutanlığı alanında değil, modern donanmaların teşkilatı ve teknolojisi konusunda da deneyim kazanmasını sağladı.
II. Meşrutiyet döneminin siyasal ve askerî çalkantıları Rauf Bey’in kariyerini de etkiledi. 31 Mart Vakası sonrasında İstanbul’a gelen Hareket Ordusu’nun faaliyetlerinde görev aldı. Bu süreçte ilerleyen yıllarda Millî Mücadele’nin başlıca isimleri olacak Mustafa Kemal ve İsmet Bey ile de tanıştı. 1909’da Hamidiye kruvazörünün komutanlığına atanması ise askerî yaşamındaki en önemli dönüm noktalarından biri oldu.
Rauf Orbay neden “Hamidiye Kahramanı” olarak tanındı?
Rauf Bey’in kamuoyundaki ünü esas olarak Balkan Savaşları sırasında komuta ettiği Hamidiye kruvazörüyle gerçekleştirdiği harekâttan kaynaklandı. I. Balkan Savaşı sırasında Yunan donanmasının Çanakkale üzerindeki baskısını azaltmak amacıyla Akdeniz’e açılan Hamidiye, Rauf Bey’in komutasında uzun süre bağımsız bir harekât yürüttü. Gemi, düşmanın deniz ulaşımını ve askerî hedeflerini tehdit ederek Yunan donanmasının kuvvetlerinin bir bölümünü kendi üzerine çekti. Osmanlı kamuoyu ve dönemin uluslararası basını bu seferi yakından izledi.

Aylar süren Hamidiye Harekâtı, Osmanlı Devleti’nin Balkan Savaşları’nda karada yaşadığı ağır kayıpların gölgesinde önemli bir moral ve propaganda başarısı olarak değerlendirildi. Rauf Bey bu harekâtın ardından “Hamidiye Kahramanı” adıyla tanındı ve binbaşılığa yükseltildi. Hamidiye’nin faaliyetleri, onun askerî kimliğini ülke çapında bilinir hâle getirirken sonraki yıllarda üstleneceği siyasi görevlerde de güçlü bir kamuoyu itibarı sağlamasına katkıda bulundu.
I. Dünya Savaşı sırasında Rauf Bey’in görev alanı genişledi. İran ve Irak bölgesinde Teşkilât-ı Mahsusa kapsamında görev yaptı; daha sonra İstanbul’a dönerek Deniz Kuvvetleri Kurmay Başkanlığı görevini üstlendi. Brest-Litovsk görüşmelerinde Osmanlı Devleti’nin deniz kuvvetleri delegesi olarak bulundu. Savaşın sonuna doğru albay rütbesine kadar yükseldi ve askerî kariyerinin son aşamasında Ahmet İzzet Paşa hükûmetinde Bahriye Nazırı oldu.
Mondros Mütarekesi ve Millî Mücadele’deki rolü neydi?
Rauf Orbay’ın yaşamındaki en tartışmalı ve tarihsel açıdan en önemli görevlerden biri Mondros Mütarekesi’nin imzalanması oldu. Osmanlı Devleti I. Dünya Savaşı’nı kaybettiğinde Ahmet İzzet Paşa kabinesinde Bahriye Nazırı olan Rauf Bey, hükûmet adına mütareke heyetinde yer aldı ve 30 Ekim 1918’de Mondros Limanı’nda imzalanan ateşkes metnini Osmanlı temsilcisi olarak imzaladı. Ateşkesin ardından İtilaf Devletleri’nin işgallerinin genişlemesi, Rauf Bey’in de İstanbul hükûmetinden uzaklaşarak Anadolu’daki direniş hareketine yönelmesinde belirleyici oldu.
Bahriye Nazırlığından ayrıldıktan sonra Millî Mücadele kadrosuna katılan Rauf Bey, 1919’da Mustafa Kemal Paşa ve Ali Fuat Paşa ile Anadolu’daki direnişin örgütlenmesine yönelik temaslarda bulundu. 22 Haziran 1919 tarihli Amasya Genelgesi’ni imzalayan isimler arasında yer aldı. Erzurum Kongresi sırasında Heyet-i Temsiliye’de görev yaptı, ardından Sivas Kongresi çalışmalarına katıldı. Bu dönemdeki faaliyetleri, onu Millî Mücadele’nin askerî yönünden çok siyasi ve örgütsel kanadında öne çıkan isimlerden biri hâline getirdi.
Sivas Kongresi’nin ardından Heyet-i Temsiliye adına İstanbul’a giden Rauf Bey, Son Osmanlı Meclis-i Mebusanı’nda Sivas milletvekili olarak yer aldı ve Felah-ı Vatan grubunun oluşturulmasında rol oynadı. İstanbul’un 16 Mart 1920’de İtilaf kuvvetleri tarafından resmen işgal edilmesinin ardından tutuklandı ve Malta’ya sürgün edildi. Yaklaşık yirmi ay süren esaretin ardından İngiliz subayı Binbaşı Alfred Rawlinson’ın da bulunduğu esir değişimi kapsamında serbest kaldı ve Kasım 1921’de Ankara’ya ulaşarak TBMM çalışmalarına katıldı.

Rauf Orbay başvekil olarak hangi dönemde görev yaptı?
Ankara’ya dönüşünden kısa süre sonra Rauf Bey, Nafia Vekilliği ve TBMM ikinci başkanlığı gibi görevler üstlendi. 12 Temmuz 1922’de İcra Vekilleri Heyeti Reisliğine seçildi. 4 Ağustos 1923’e kadar sürdürdüğü bu görev, Büyük Taarruz, Başkomutanlık Meydan Muharebesi, İzmir’in kurtuluşu, Mudanya Ateşkes Antlaşması ve Lozan Barış Konferansı gibi Türkiye’nin geleceğini belirleyen gelişmelerin yaşandığı bir döneme rastladı. Rauf Orbay bu nedenle TBMM Hükûmeti döneminin önde gelen yürütme organı başkanlarından biri olarak Türkiye’nin başbakanlık tarihinin erken döneminde yer aldı.
Lozan Barış Konferansı sırasında Ankara hükûmeti ile Türk heyetinin başındaki İsmet Paşa arasında yürütülen yazışmalar ve yetki tartışmaları, Rauf Bey ile İsmet Paşa arasındaki siyasi görüş ayrılıklarını belirginleştirdi. Lozan Antlaşması’nın 24 Temmuz 1923’te imzalanmasının ardından yeni dönemde hükûmetin yeniden şekillenmesi sürecinde Rauf Bey 4 Ağustos 1923’te İcra Vekilleri Heyeti Reisliğinden ayrıldı. Cumhuriyet’in ilanına giden aylarda ise Mustafa Kemal Paşa’nın çevresindeki kadroyla Rauf Bey arasında devletin yönetim biçimi ve siyasi karar alma yöntemleri konusunda giderek belirginleşen görüş ayrılıkları ortaya çıktı.
Terakkiperver Fırka ve İzmir Suikastı davası hayatını nasıl etkiledi?
Cumhuriyet’in ilanından sonra Rauf Orbay, iktidardaki Halk Fırkası’nın politikalarına karşı daha eleştirel bir çizgi izledi. Kâzım Karabekir, Ali Fuat Cebesoy, Refet Bele ve Adnan Adıvar gibi Millî Mücadele döneminin önde gelen isimleriyle birlikte 17 Kasım 1924’te kurulan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın kurucuları arasında yer aldı. Parti, Cumhuriyet tarihinin ilk örgütlü muhalefet partisi olarak kısa süre faaliyet gösterdi; Rauf Bey de partinin ikinci başkanlarından biri oldu. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası 1925’te kapatıldı.

1926’daki İzmir Suikastı girişiminin ardından Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın önde gelen birçok ismi İstiklâl Mahkemelerinde yargılandı. Rauf Orbay o sırada yurt dışında bulunuyordu ve Ankara İstiklâl Mahkemesi tarafından gıyabında yargılanarak on yıl sürgün cezasına mahkûm edildi. Rauf Bey suçlamaları ve mahkeme kararını kabul etmedi; 1933’te Cumhuriyet’in onuncu yılı dolayısıyla çıkarılan aftan yararlanmayı da masum olduğunu savunarak reddetti. Uzun süre Avrupa, Hindistan, Çin ve Mısır gibi farklı bölgelerde bulundu.
Rauf Orbay 1935’te Türkiye’ye döndü. Hakkındaki mahkûmiyetin hukuki sonuçlarının ortadan kaldırılmasından sonra 22 Ekim 1939’daki ara seçimde Kastamonu milletvekili seçilerek uzun bir aradan sonra TBMM’ye yeniden girdi. II. Dünya Savaşı’nın sürdüğü yıllarda, 1942’de Türkiye’nin Londra Büyükelçisi olarak görevlendirildi. Türkiye’nin savaş dışında kalmaya çalıştığı son derece hassas diplomatik ortamda iki yıl görev yaptı ve 1944’te kendi isteğiyle büyükelçilikten ayrıldı.
Orbay daha sonraki yıllarda aktif devlet görevlerinden büyük ölçüde uzak kaldı. 1949’daki ara seçimlerde bağımsız aday oldu ancak milletvekili seçilemedi. Hayatının son döneminde seyahatler yaptı, konferanslar verdi ve Osmanlı Devleti’nin son yılları ile Millî Mücadele’ye ilişkin hatıralarını aktardı. 16 Temmuz 1964’te İstanbul’da hayatını kaybetti.
Rauf Orbay’ın hatıraları daha sonra farklı baskılarla “Cehennem Değirmeni: Siyasi Hatıralarım” ve “Siyasî Hatıralar” adlarıyla yayımlandı. Bu eserler; I. Dünya Savaşı, Mondros Mütarekesi, Millî Mücadele, Lozan dönemi ve Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki siyasi ayrışmalar konusunda dönemin doğrudan aktörlerinden birinin tanıklığını içermesi bakımından yakın tarih araştırmaları için önemli bir birincil kaynak niteliğindedir. Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi kayıtlarında da eserin iki ciltlik baskıları ile Orbay’ın farklı hatıra derlemeleri yer almaktadır.
Rauf Orbay’ın tarihsel önemi yalnızca üstlendiği görevlerin çeşitliliğinden kaynaklanmaz. Osmanlı donanmasının genç subaylarından biri olarak başladığı kariyerinde Balkan Savaşları’nın sembol isimlerinden biri olmuş, imparatorluğun ateşkes heyetinde görev almış, birkaç ay sonra ise yeni bir bağımsızlık hareketinin kurucu kadrosuna katılmıştır. Cumhuriyet döneminde iktidarla yollarının ayrılması ve örgütlü muhalefetin ilk deneyimlerinden birinde yer alması da onu Türkiye’nin askerî, siyasi ve anayasal dönüşümünün farklı evrelerini aynı hayat hikâyesinde birleştiren isimlerden biri hâline getirmiştir. Bugün İstanbul Atatürk Kitaplığı’nda bulunan Rauf Orbay Arşivi; binlerce belge, mektup, telgraf, fotoğraf ve diplomatik evrakıyla bu uzun kariyerin araştırılması için kapsamlı bir koleksiyon sunmaktadır.
