Ali Kemal Sunal, 11 Kasım 1944'te İstanbul'da doğan; oyuncu, yapımcı ve senarist olarak Türk sinemasında kalıcı bir yer edinen sanatçıdır. Özellikle 1970'li ve 1980'li yıllarda çektiği komedi filmleriyle geniş kitlelere ulaşan Sunal, yalnızca güldüren karakterleriyle değil, sıradan insanların ekonomik sıkıntılarını, bürokrasiyi, sınıf farklılıklarını ve toplumsal adaletsizlikleri mizah yoluyla aktaran filmleriyle de tanındı. Kariyeri boyunca toplam 82 filmde rol aldı ve Türk sinemasının en çok hatırlanan oyuncularından biri oldu.
Kemal Sunal kimdir ve çocukluğu nasıl geçti?
Kemal Sunal, İstanbul'un Fatih ilçesindeki Küçükpazar semtinde Malatyalı bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Babası Mustafa Sunal, annesi Saime Sunal'dı; Cemil ve Cengiz adlarında iki kardeşi bulunuyordu. Mimar Sinan İlkokulunun ardından Vefa Lisesinde eğitim gördü. Ailesinin ekonomik koşulları nedeniyle öğrencilik yıllarında çeşitli işlerde çalışan Sunal, yaz tatillerinde ailesine ve kendi okul masraflarına katkıda bulunmaya çalıştı; Emayetaş Fabrikasında çalıştı ve bir elektrikçinin yanında çıraklık yaptı.
Sanatla ilk ciddi bağı Vefa Lisesinde kuruldu. Molière'in eserinden uyarlanan "Zoraki Tabip" oyununda sahneye çıkması, oyunculuk yaşamının başlangıcı kabul edildi. Liseler arası bir tiyatro yarışmasında "En İyi Karakter Oyuncusu" seçilmesi yeteneğinin erken yaşta fark edilmesini sağladı. Felsefe öğretmeni ve tiyatro hocası Belkıs Balkır'ın desteğiyle Müşfik Kenter'le tanışması ise amatör oyunculuktan profesyonel tiyatroya geçişinin önünü açtı.
Tiyatrodan sinemaya geçişi nasıl gerçekleşti?
Sunal, profesyonel tiyatro yaşamına Kenterler Tiyatrosu'nda başladı. Burada "Fadik Kız" ve "Deli İbrahim" gibi oyunlarda sahne aldı. Daha sonra Ulvi Uraz Tiyatrosu'na geçti ve yaklaşık dört yıl boyunca farklı oyunlarda görev yaptı. Orhan Kemal'in "İspinozlar" eserindeki Taşkasaplı karakteri ile "Bekçi Murtaza" gibi yapımlardaki rolleri, sahne deneyiminin gelişmesinde önemli rol oynadı. Ardından Ayfer Feray Tiyatrosu'nda çalışan oyuncunun son önemli tiyatro durağı Devekuşu Kabare oldu.
Devekuşu Kabare'de çalışırken hayatının yönünü değiştiren karşılaşma gerçekleşti. Zeki Alasya'nın davetiyle bir oyunu izlemeye gelen yönetmen Ertem Eğilmez, Sunal'ın sahnedeki performansından etkilendi. Münir Özkul'un da Sunal'ın yeteneğine işaret etmesinin ardından Eğilmez, genç oyuncuya 1972 yapımı "Tatlı Dillim" filminde rol verdi. Böylece tiyatro kökenli Kemal Sunal'ın yaklaşık üç yıl içinde Türk sinemasının en tanınan oyuncularından biri olacağı dönem başladı.
Kemal Sunal'ın sinema kariyeri nasıl yükseldi?
"Tatlı Dillim"in ardından "Canım Kardeşim", "Oh Olsun", "Yalancı Yarim", "Köyden İndim Şehire" ve "Salak Milyoner" gibi yapımlarda rol alan Sunal, 1974 yapımı "Salako" ile ilk başrol deneyimlerinden birini yaşadı. Asıl büyük çıkışı ise Rıfat Ilgaz'ın eserinden uyarlanan ve Ertem Eğilmez'in yönettiği "Hababam Sınıfı" ile geldi. Filmde canlandırdığı İnek Şaban karakteri kısa sürede büyük bir popülerlik kazandı. Bu karakterin etkisi öylesine güçlü oldu ki Sunal'ın sonraki birçok filmindeki karakterler de farklı kişiliklere sahip olmalarına rağmen halk arasında genel olarak "Şaban" adıyla anılmaya başladı.
1970'lerin ikinci yarısı, Sunal'ın en yoğun ve üretken dönemlerinden biri oldu. "Tosun Paşa", "Süt Kardeşler", "Kapıcılar Kralı", "Çöpçüler Kralı", "Sakar Şakir", "Şabanoğlu Şaban", "İbo ile Güllüşah", "Avanak Abdi", "Kibar Feyzo", "Yüz Numaralı Adam", "Korkusuz Korkak" ve "Şark Bülbülü" gibi çok sayıda filmde başrolde yer aldı. Ertem Eğilmez, Zeki Ökten ve Kartal Tibet gibi yönetmenlerle çalışan Sunal; İlyas Salman, Şener Şen, Münir Özkul, Adile Naşit, Halit Akçatepe ve Ayşen Gruda gibi Yeşilçam'ın önemli oyuncularıyla aynı filmlerde rol aldı.
Filmlerinin öne çıkan özellikleri ve başarıları nelerdi?
Kemal Sunal'ın filmleri yalnızca fiziksel komedi veya yanlış anlaşılmalar üzerine kurulu değildi. Canlandırdığı karakterlerin önemli bir bölümü işçi, memur, kapıcı, çöpçü, köylü, bekçi ya da kent yaşamında tutunmaya çalışan dar gelirli insanlardan oluşuyordu. "Kapıcılar Kralı" apartman yaşamındaki sınıfsal ilişkileri, "Çöpçüler Kralı" belediye düzenini ve mahalle hayatını, "Kibar Feyzo" ağalık düzenini, "Zübük" siyaset ve çıkar ilişkilerini, "Davaro" ise töre ve toplumsal baskıları mizah aracılığıyla ele aldı. Bu yönüyle Sunal'ın komedisi, geniş halk kesimlerinin gündelik hayatta karşılaştığı sorunları görünür kılan bir anlatı biçimine dönüştü.
Sunal, komedi ağırlıklı kariyerine rağmen daha dramatik ve toplumsal yönü güçlü rollerde de başarılı performanslar sergiledi. "Kapıcılar Kralı"ndaki Seyit karakteri ona 1977 Antalya Film Festivali'nde En İyi Erkek Oyuncu Ödülü'nü getirdi. Festivalin resmi tarihçesinde de ödülün Kemal Sunal'a verildiği kayıt altındadır. 1989'da "Düttürü Dünya" filmindeki performansıyla Ankara Film Festivali'nde En İyi Erkek Oyuncu ödülüne değer görüldü; 1998'de ise Antalya Film Festivali tarafından Yaşam Boyu Onur Ödülü'ne layık görüldü.
1980'li yıllarda "Gol Kralı", "Üç Kağıtçı", "Doktor Civanım", "Yedi Bela Hüsnü", "Tokatçı", "Postacı", "Atla Gel Şaban", "Orta Direk Şaban", "Keriz", "Katma Değer Şaban", "Davacı", "Düttürü Dünya", "Öğretmen" ve "Polizei" gibi yapımlarla kariyerini sürdürdü. Bu filmlerde kimi zaman kolayca kandırılan iyi niyetli adamı, kimi zaman sistem karşısında hak arayan vatandaşı, kimi zaman da beklenmedik biçimde hayatı değişen sıradan insanı canlandırdı. "İnek Şaban", "Doktor Civanım", "Korkusuz Korkak" ve "Yüz Numaralı Adam" gibi filmlerde sıradan bir kişinin beklenmedik koşullar altında toplumun gözünde farklı bir konuma yükselmesi ortak anlatı çizgilerinden biri oldu.
Eğitimini neden yıllar sonra tamamladı?
Sunal'ın yaşamındaki dikkat çekici yönlerden biri de yarım bıraktığı yükseköğrenimine uzun yıllar sonra dönmesiydi. İstanbul Gazetecilik Yüksekokulunda başladığı eğitimini oyunculuk kariyerinin yoğunluğu nedeniyle tamamlayamayan sanatçı, yıllar sonra Marmara Üniversitesi İletişim Fakültesi Radyo, Televizyon ve Sinema Bölümüne dönerek 1995'te mezun oldu. Ardından akademik çalışmalarını sürdürdü ve 1999 yılında "TV ve Sinemada Kemal Sunal Güldürüsü" başlıklı yüksek lisans teziyle eğitimini tamamladı. Böylece kendi sinema anlayışını ve komedi biçimini akademik bir çalışma konusu haline getirmiş oldu.
1981 yılında askerliğini Ankara Etimesgut'ta yapan Sunal'ın askerlik dönemine ilişkin en bilinen ayrıntılardan biri, diğer askerlerin kendisini gördüklerinde gülmeleri nedeniyle birliğin düzeninin etkilenmesiydi. Bu nedenle geri hizmette görevlendirildi ve daha sonra Armoni Mızıkası bünyesindeki moral grubunda yer aldı. Sinemadaki şöhreti askerlik yaşamına da doğrudan yansımıştı.
Kemal Sunal'ın son filmi hangisiydi ve nasıl hayatını kaybetti?
1990'lı yıllarda sinema çalışmalarını önceki dönemlere kıyasla azaltan Sunal'ın filmleri televizyon yayınları sayesinde yeni kuşaklara ulaşmaya devam etti. Sanatçının 1999'da gösterime giren "Propaganda" filmi, sinemadaki son tamamlanmış çalışması oldu. Sinan Çetin'in yönettiği yapım aynı zamanda Kemal Sunal ile oğlu Ali Sunal'ın birlikte rol aldığı ilk ve tek sinema filmi olarak kayıtlara geçti.
Kemal Sunal, 3 Temmuz 2000'de "Balalayka" filminin çekimleri için Trabzon'a gitmek üzere İstanbul'dan hareket edecek uçağa bindi. Uçak korkusu olduğu bilinen sanatçı, uçakta geçirdiği kalp krizi sonucu 55 yaşında hayatını kaybetti. Cenazesi İstanbul'daki Zincirlikuyu Mezarlığı'na defnedildi. Tamamlanamayan "Balalayka" ise onun son projesi olarak kaldı.
Kemal Sunal Türk sinemasını nasıl etkiledi?
Kemal Sunal'ın etkisi, hayatını kaybetmesinden sonra da devam etti. Özellikle 1990'lı yıllardan itibaren filmlerinin televizyon kanallarında sık sık yayımlanması, onu yalnızca kendi döneminin değil sonraki kuşakların da tanıdığı bir oyuncuya dönüştürdü. "Hababam Sınıfı", "Tosun Paşa", "Süt Kardeşler", "Sakar Şakir", "Çöpçüler Kralı", "Kapıcılar Kralı", "Kibar Feyzo", "Şark Bülbülü" ve "Korkusuz Korkak" gibi yapımlar yıllar sonra da geniş izleyici kitlesine ulaşmayı sürdürdü.
Sunal'ın kalıcı başarısının temelinde, canlandırdığı kişilerin izleyiciye yabancı gelmemesi bulunuyordu. Onun karakterleri çoğunlukla zengin veya güçlü değil; ekonomik sıkıntılar yaşayan, iş arayan, hakkını almaya çalışan, otoriteyle sorun yaşayan ya da kendisinden daha güçlü kişiler karşısında ayakta kalmaya uğraşan sıradan insanlardı. Saflık ve iyi niyetle başlayan birçok hikâyede karakter, mizah yoluyla kendisini ezen düzenin açıklarını ortaya çıkarıyordu. Bu nedenle Kemal Sunal filmleri, Türk sinemasının popüler komedi mirasının yanı sıra çekildikleri dönemin toplumsal hayatını yansıtan yapımlar olarak da önemini korudu.
Ölümünün ardından hakkında sergiler, anma etkinlikleri ve akademik çalışmalar düzenlenen Sunal'ın kişisel eşyaları ve filmlerinde kullandığı kostümler de çeşitli etkinliklerde izleyiciyle buluşturuldu. 2015 yılında Antalya Film Festivali kapsamında ölümünün 15. yılı dolayısıyla açılan sergide sanatçının özel hayatından ve filmlerinden eşyalar yer aldı. Sinemada yarattığı karakterlerin gündelik dile kadar yerleşmesi, 82 filme yayılan kariyerinin Türk popüler kültürü üzerindeki uzun süreli etkisinin en belirgin göstergelerinden biri oldu.
