SGK'dan emekli olanların ve halen çalışanların emeklilik döneminde ek gelir oluşturmak için yararlanabildiği Bireysel Emeklilik Sistemi (BES) yeniden gündemde. Ancak kamuoyunda kullanılan “ikinci emeklilik” ifadesi, SGK'dan ikinci bir emekli aylığı bağlanacağı anlamına gelmiyor. BES, sosyal güvenlik sisteminden ayrı olarak kişisel katkıların emeklilik yatırım fonlarında değerlendirildiği bir tasarruf sistemi.
Ekonomist Muhammet Bayram'ın CNN TÜRK'e yaptığı değerlendirmede, çalışanların zorunlu sosyal güvenlik primlerini öderken aynı zamanda gönüllü BES'te birikim yapabileceği, SGK'dan emekli olmuş kişilerin de sisteme katılabileceği belirtildi. BES'te emeklilik hakkı açısından temel ölçüt ise “3 bin 600 gün prim” hesabından ziyade sistemde en az 10 yıl bulunmak ve 56 yaşını tamamlamak.
BES'TE EMEKLİLİK İÇİN İKİ TEMEL ŞART VAR
Bireysel Emeklilik Sistemi'nin kuralları SGK emekliliğinden farklı işliyor. Gönüllü BES'te katılımcının emeklilik hakkı kazanabilmesi için sisteme ilk giriş tarihinden itibaren en az 10 yıl sistemde kalması ve 56 yaşını doldurması gerekiyor. Bu nedenle 10 yıllık sürenin günlük karşılığı üzerinden kullanılan “3 bin 600 gün” ifadesi, SGK'daki prim günü şartıyla karıştırılmamalı.
BES'e girmek için kişinin SGK'dan emekli olmasını beklemesi gerekmiyor. Çalışma hayatı devam ederken sisteme girilebildiği gibi emeklilik sonrasında da bireysel emeklilik sözleşmesi yapılabiliyor. Emeklilik hakkının hangi tarihte kazanılacağı ise katılımcının yaşı ile sisteme giriş tarihine göre değişiyor.
SGK MAAŞINDAN AYRI BİR BİRİKİM OLUŞUYOR
BES'teki para, SGK'ya ödenen primlerden bağımsız olarak katılımcının ödediği katkı paylarının emeklilik yatırım fonlarında değerlendirilmesiyle oluşuyor. Bu nedenle BES'ten elde edilecek tutar herkes için aynı değil. Ödenen katkı payı, sistemde geçirilen süre, seçilen fonların performansı, kesintiler ve devlet katkısında kazanılan haklar nihai birikimi etkiliyor.
Emeklilik Gözetim Merkezi'nin hesaplama araçlarında da BES'ten elde edilebilecek birikim ve emeklilik gelirinin katkı payı ile yatırım getirilerine göre değişebileceği belirtiliyor. Katılımcılar fonların geçmiş performanslarını ve farklı yatırım araçlarıyla karşılaştırmalarını EGM'nin çevrim içi sisteminden inceleyebiliyor.
BİRİKİM MAAŞ GİBİ ALINABİLİYOR MU?
BES'te emeklilik hakkının kazanılması, SGK'daki gibi devlet tarafından otomatik ve ömür boyu sabit bir emekli aylığı bağlanması anlamına gelmiyor. Katılımcı, emeklilik dönemindeki birikimini toplu olarak değerlendirebildiği gibi düzenli gelir sağlayacak seçeneklerden de yararlanabiliyor.
Emeklilik Gözetim Merkezi'ne göre birikim, programlı geri ödeme yöntemiyle belirli aralıklarla alınabiliyor. Bir diğer seçenek olan yıllık gelir sigortasında ise birikim kullanılarak belirlenen koşullara göre dönemsel gelir oluşturulabiliyor. Dolayısıyla kamuoyunda “ikinci maaş” olarak ifade edilen gelirin miktarı ve ne kadar süre ödeneceği seçilen yönteme ve oluşan birikime bağlı.
ERKEN ÇIKIŞTA HAK EDİŞ ORANLARI DEĞİŞİYOR
BES'te sistemden emeklilik hakkı kazanmadan ayrılmak mümkün ancak devlet katkısının tamamına her durumda hak kazanılmıyor. Mevzuata göre devlet katkısı hesabındaki tutar için sistemde kalınan süreye bağlı kademeli hak ediş uygulanıyor. En az 3 yıl kalanlar devlet katkısının yüzde 15'ine, en az 6 yıl kalanlar yüzde 35'ine, en az 10 yıl kalan ancak henüz emeklilik hakkı elde etmeyenler yüzde 60'ına hak kazanıyor. Emeklilik hakkı kazanılması veya mevzuatta belirtilen vefat ve maluliyet durumlarında ise devlet katkısının tamamına hak kazanılabiliyor.
Vergilendirme de ayrılma biçimine göre farklılaşıyor. SEDDK düzenlemelerinde, 10 yılı tamamlamadan ayrılanların getirisi üzerinden yüzde 15, 10 yılı tamamlayıp 56 yaşını doldurmadan ayrılanların getirisi üzerinden yüzde 10, emeklilik hakkını kazanarak ayrılanların getirisi üzerinden ise yüzde 5 oranında gelir vergisi kesintisi öngörülüyor.
FON SEÇİMİ BİRİKİMİ DOĞRUDAN ETKİLİYOR
BES'te yatırılan katkı payları emeklilik yatırım fonlarında değerlendirildiğinden, gelecekte elde edilecek birikim önceden kesin bir maaş tutarı olarak belirlenemiyor. Fonların yatırım yaptığı varlıklar ve piyasa koşulları zaman içinde getirinin değişmesine yol açabiliyor. EGM, katılımcılara BES ve otomatik katılım fonlarının performanslarını karşılaştırabilecekleri araçlar sunuyor.
Bu nedenle BES'i “10 yıl ödeme yapan herkesin aynı ikinci maaşı aldığı” bir sistem olarak değerlendirmek doğru değil. Temel yapı, uzun vadeli bireysel tasarrufların yatırım fonlarında değerlendirilmesine ve emeklilik döneminde oluşan birikimin farklı yöntemlerle kullanılmasına dayanıyor.
ÇALIŞAN DA EMEKLİ DE BES'E KATILABİLİYOR
SGK kapsamında çalışan bir kişinin BES'e ayrıca katkı payı ödemesi sosyal güvenlik primlerinin yerine geçmiyor ve SGK'daki prim gününü artırmıyor. İki sistem birbirinden ayrı yürütülüyor. Aynı şekilde SGK'dan aylık almaya başlanması da gönüllü BES'e katılmaya veya mevcut sözleşmede birikim yapmayı sürdürmeye engel oluşturmuyor.
BES'e katılmayı düşünenlerin sözleşmedeki kesintileri, fon seçeneklerini, devlet katkısı hak ediş koşullarını ve emeklilik tarihini birlikte değerlendirmesi gerekiyor. Mevzuat ve kişisel sözleşme bilgileri emeklilik şirketlerinden; birikim, fon performansı ve emeklilik gelirine ilişkin hesaplamalar ise Emeklilik Gözetim Merkezi'nin resmi hizmetlerinden kontrol edilebiliyor.
