İbrahim Melih Gökçek, 20 Ekim 1948'de Ankara'nın Keçiören ilçesinde doğan Türk siyasetçi, bürokrat, gazeteci ve iş insanıdır. Siyasi kariyerinde Keçiören Belediye Başkanlığı, Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Genel Müdürlüğü, Ankara milletvekilliği ve Ankara Büyükşehir Belediye Başkanlığı görevlerinde bulundu. En çok, 1994'ten 2017'ye kadar kesintisiz sürdürdüğü Ankara Büyükşehir Belediye Başkanlığı ile tanındı. Görevden ayrıldığı 28 Ekim 2017 tarihinde belediye başkanlığındaki görev süresi 23,5 yılı aşmıştı.
Melih Gökçek kimdir ve çocukluğu nerede geçti?
Gökçek'in babası avukat Ahmet Gökçek, annesi Kadriye Gökçek'tir. Babasının ailesi Halfeti kökenli Kırım Tatarı, annesinin ailesi ise Kosova'nın Prizren bölgesinden Türkiye'ye göç etmiş Türk kökenli bir aileydi. Babasının işi nedeniyle çocukluk yıllarının önemli bölümünü Gaziantep'te geçiren Gökçek, ilk, orta ve lise öğrenimini bu kentte tamamladı. Babası Ahmet Gökçek'in Adalet Partisi'nin Gaziantep teşkilatında siyaset yapması, Gökçek'in siyasete yakın bir aile ortamında yetişmesinde etkili oldu.
Yükseköğrenim için yeniden Ankara'ya dönen Gökçek, bir süre Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesinde öğrenim gördükten sonra gazetecilik alanına yöneldi. Ankara İktisadi ve Ticari İlimler Akademisi bünyesindeki Gazetecilik ve Halkla İlişkiler Yüksekokulunu bitirdi. Meslek hayatının ilk döneminde Gaziantep Haber Gazetesi'nde çalıştı, parlamento muhabirliği ve gazete temsilciliği yaptı. Çalışma Bakanlığında özel kalem müdür yardımcılığı görevinde de bulunan Gökçek, askerlik hizmetini Kıbrıs'ın Güzelyurt bölgesinde yedek subay olarak tamamladı. Askerlik sonrasında ticarete yöneldi; fotoğrafçılık ve market işletmeciliği gibi alanlarda çalıştığını kendi biyografisinde de aktardı.
Siyasi kariyeri nasıl başladı?
Gökçek'in siyasi faaliyetleri gençlik yıllarına uzanır. Yeniden Millî Mücadele Hareketi çevresinde yer aldı ve hareketle ilişkili Bayrak gazetesinde yazılar kaleme aldı. Öğrencilik döneminde Hür Düşünce Kulübü içinde faaliyet gösterdi. 1980'li yıllarda merkez sağ siyasete yönelen Gökçek, 1983'te kurulan Anavatan Partisi'nin kuruluş sürecinde yer aldı. 25 Mart 1984 yerel seçimlerinde ANAP'ın Keçiören Belediye Başkan adayı olarak seçimi kazanarak ilçenin ilk belediye başkanı oldu.
1984-1989 arasındaki Keçiören Belediye Başkanlığının ardından 1989 yerel seçimlerinde yeniden aday oldu ancak seçimi SHP adayı Hamza Kırmızı kazandı. Gökçek aynı yıl Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Genel Müdürlüğüne getirildi. TBMM tutanaklarında da Gökçek'in 1989'dan itibaren kurumun genel müdürü olarak görev yaptığı kayıt altına alındı. Bu görevini Ağustos 1991'e kadar sürdürdü.
1991 yılı Gökçek'in siyasi çizgisindeki önemli dönüm noktalarından biri oldu. ANAP yönetimiyle yaşadığı anlaşmazlığın ardından partiden ayrılarak Necmettin Erbakan liderliğindeki Refah Partisi'ne katıldı. 20 Ekim 1991 genel seçimlerinde Ankara milletvekili seçildi ve TBMM'nin 19. döneminde görev yaptı. Parlamento kayıtlarında Gökçek'in Ankara milletvekili olarak Genel Kurul çalışmalarına ve siyasi tartışmalara katıldığı görülmektedir.
Ankara Büyükşehir Belediye Başkanlığına nasıl seçildi?
Gökçek, milletvekilliği devam ederken 27 Mart 1994 yerel seçimlerinde Refah Partisi'nin Ankara Büyükşehir Belediye Başkan adayı oldu. Seçim sürecinde yaşanan itirazların ardından başkanlığı kazandı ve 1994'te göreve başladı. Böylece Türkiye'nin başkentinde yaklaşık çeyrek yüzyıl sürecek belediye başkanlığı dönemi başladı. Yüksek Seçim Kurulunun seçim arşivi; 1994, 1999, 2004, 2009 ve 2014 yerel seçimlerinin resmi kayıtlarını ayrı ayrı yayımlamaktadır.
Refah Partisi'nin kapatılmasının ardından Fazilet Partisi'ne geçen Gökçek, 1999 seçimlerinde yeniden Ankara Büyükşehir Belediye Başkanı seçildi. Fazilet Partisi'nin de kapatılmasından sonraki siyasi yeniden yapılanma döneminde bir süre Demokrat Parti'de yer aldı, 2003'te ise Adalet ve Kalkınma Partisi'ne katıldı. AK Parti adayı olarak 2004, 2009 ve 2014 seçimlerini de kazanarak Ankara Büyükşehir Belediye Başkanlığına toplam beş kez seçildi. Böylece Ankara'nın büyükşehir belediyesi tarihinde en uzun süre görev yapan başkanlardan biri değil, doğrudan en uzun süre görev yapan belediye başkanı konumuna geldi.
Beş seçim dönemine yayılan başkanlığı, Ankara'nın hızlı nüfus artışı, yeni yerleşim alanlarının gelişmesi, otomobil kullanımının yaygınlaşması ve kentsel dönüşüm tartışmalarının yoğunlaştığı yıllara denk geldi. Gökçek yönetimi özellikle yol ve kavşak düzenlemeleri, parklar, rekreasyon alanları, kentsel dönüşüm ve büyük ölçekli prestij projelerine ağırlık verdi. Bu yaklaşım destekçileri tarafından altyapı ve kentleşme hamlesi olarak değerlendirilirken, meslek odaları ve siyasi muhalefet tarafından şehir planlaması, maliyetler, mimari tercihler ve öncelikler bakımından sık sık eleştirildi.
Melih Gökçek döneminde hangi projeler öne çıktı?
Gökçek döneminin en bilinen uygulamaları arasında Dikmen Vadisi çalışmaları, Göksu Parkı, Harikalar Diyarı, Mogan Park, Kuzey Ankara Kentsel Dönüşüm Projesi, Mamak'taki dönüşüm projeleri, Kavşakkaya Barajı ve Kızılırmak'tan Ankara'ya su getirilmesi projesi bulunuyordu. Kentin çeşitli bölgelerinde alt ve üst geçitler, köprülü kavşaklar, genişletilen bulvarlar, şehir giriş kapıları ve saat kuleleri de bu dönemin şehircilik anlayışının görünür unsurları haline geldi.
Ankara Büyükşehir Belediyesi, Gökçek'in başkanlığı sırasında Avrupa Konseyi sistemi kapsamındaki çeşitli kent ödüllerini aldı. Belediye 2001'de Avrupa Şeref Bayrağı, 2003'te Avrupa Şeref Plaketi ile ödüllendirildi. Gökçek'in görev döneminde Ankara'nın uluslararası belediyecilik ağlarındaki görünürlüğünün artırılması da belediye yönetiminin önceliklerinden biri olarak sunuldu.
2010 yılında İslam Başkentleri ve Kentleri Teşkilatının değerlendirmelerinde Kuzey Ankara Kentsel Dönüşüm Projesi, Göksu Park ve Mogan Park farklı kategorilerde ödüllere değer görüldü. Bu projeler Gökçek yönetiminin yeşil alan, rekreasyon ve kentsel dönüşüm politikalarının örnekleri olarak öne çıkarıldı. Bununla birlikte özellikle büyük ölçekli dönüşüm projelerinde hak sahipliği, planlama ve kent dokusunun değiştirilmesi gibi konular uzun süre kamuoyu tartışmalarının parçası oldu.
ANKAPARK neden tartışmalı bir proje haline geldi?
Gökçek döneminin en fazla tartışılan yatırımlarından biri Atatürk Orman Çiftliği arazisinin bir bölümünde geliştirilen ANKAPARK oldu. Büyük bir tema park olarak tasarlanan proje, inşaat ve ihale süreçlerinden itibaren maliyeti, konumu, şehircilik yaklaşımı ve işletme modeli nedeniyle tartışıldı. Park Gökçek'in görevden ayrılmasından sonra 2019'da "Wonderland Eurasia" adıyla açıldı ancak işletme sürdürülebilir hale getirilemedi ve tesis kısa süre içinde faaliyetsiz kaldı.
2019 sonrasında Ankara Büyükşehir Belediyesi ile işletmeci arasında uzun bir hukuk süreci yaşandı. Belediye, parkın 18 Temmuz 2022'de mahkeme kararı sonucunda yeniden belediyeye geçtiğini açıkladı. Mansur Yavaş yönetimindeki ABB, projenin maliyetini 801 milyon dolar olarak açıkladı; bu rakam belediyenin sonraki dönem hesaplaması ve kamuoyuna yaptığı açıklama niteliğindedir. Belediye ayrıca ihale, işletme ve alanın kullanılmaz hale gelmesine ilişkin çeşitli hukuki girişimlerde bulundu. Bu nedenle ANKAPARK, Gökçek döneminin yalnızca en büyük projelerinden biri değil, kamu kaynaklarının kullanımı ve büyük ölçekli belediye yatırımlarının sürdürülebilirliği tartışmalarının da simgelerinden biri haline geldi.
Başkanlığı döneminde hangi tartışmalar yaşandı?
Gökçek'in belediye başkanlığı yalnızca altyapı ve yatırım projeleriyle değil, sert siyasi tartışmalarla da geçti. Göreve başladığı dönemde Altınpark'taki "Periler Ülkesinde" adlı heykelle ilgili kullandığı ve kamuoyunda "Böyle sanatın içine tükürürüm" sözüyle hatırlanan açıklaması, kültür ve sanat politikaları üzerine uzun süre tartışıldı. Şehir giriş kapıları, heykeller, saat kuleleri, büyük parklar ve bazı imar uygulamaları da farklı dönemlerde mimarlar, şehir plancıları, siyasi partiler ve sivil toplum kuruluşlarının eleştirilerine konu oldu.
Gökçek aynı zamanda Türkiye'de sosyal medyayı siyasi iletişim amacıyla yoğun biçimde kullanan ilk üst düzey yerel yöneticilerden biri olarak bilindi. Özellikle Twitter üzerinden rakip siyasetçilerle yaptığı tartışmalar, seçim dönemlerindeki açıklamaları ve gündemdeki konulara ilişkin paylaşımları belediye başkanlığının son yıllarında siyasi kimliğinin önemli parçalarından biri haline geldi. Bu iletişim tarzı, destekçileri açısından seçmenle doğrudan temas yöntemi olarak görülürken eleştirmenleri tarafından zaman zaman kutuplaştırıcı bulunuyordu.
Melih Gökçek neden ve ne zaman istifa etti?
2017 sonbaharında AK Parti içinde bazı belediye başkanlarının görevden ayrılmasına yönelik süreç yaşanırken Gökçek'in adı da gündeme geldi. Gökçek, 23 Ekim 2017'de sosyal medya üzerinden istifa edeceğini duyurdu; Cumhurbaşkanı ve AK Parti Genel Başkanı Recep Tayyip Erdoğan ile yaptığı görüşmenin ardından 28 Ekim'de Ankara Büyükşehir Belediye Meclisini olağanüstü toplantıya çağırdı ve görevinden ayrıldı. İstifa konuşmasında kararının başarısızlık veya yorgunluk nedeniyle alınmadığını, Erdoğan'ın talebini yerine getirdiğini söyledi. Böylece 27 Mart 1994'te başlayan ve 23,5 yıl süren Ankara Büyükşehir Belediye Başkanlığı sona erdi.
Gökçek'in istifasının ardından belediye başkanlığı görevini geçici olarak Belediye Meclisi Birinci Başkanvekili Ali İhsan Ölmez yürüttü. Ankara Valiliğinin çağrısıyla Belediye Meclisi 6 Kasım 2017'de yeni başkanı belirlemek üzere toplandı. Bu süreç, 23 yılı aşkın süre boyunca aynı isim tarafından yönetilen Ankara Büyükşehir Belediyesinde yeni bir yönetim dönemine geçiş anlamına geldi.
Melih Gökçek'in özel yaşamı ve ailesi hakkında neler biliniyor?
Melih Gökçek, 1975 yılında matematik öğretmeni Nevin Gökçek ile evlendi. Çiftin Ahmet ve Osman adlarında iki oğlu dünyaya geldi. Ahmet Gökçek spor yöneticiliği yaparak Ankaragücü ve Osmanlıspor'da başkanlık görevlerinde bulundu. Osman Gökçek ise medya sektöründe yöneticilik yaptı ve daha sonraki yıllarda siyasete girerek milletvekili oldu. Gökçek ailesinin spor ve medya alanındaki faaliyetleri, Melih Gökçek'in belediye başkanlığı yıllarında da kamuoyunda yakından izlendi.
Melih Gökçek'in Türk siyasetindeki yeri nasıl değerlendiriliyor?
Melih Gökçek'in siyasi kariyeri, Türkiye'de 1980'lerden 2010'lara uzanan merkez sağ, Millî Görüş ve AK Parti dönemlerinin birden fazlasında aktif görev üstlenmesi bakımından dikkat çekici bir örnek oluşturur. ANAP'tan Refah Partisi'ne, Fazilet Partisi'nden AK Parti'ye uzanan siyasi geçmişi; Türkiye'deki muhafazakâr sağ siyasetin geçirdiği dönüşümlerin yerel yönetim düzeyindeki yansımalarından biri olarak değerlendirilebilir.
Ankara'da beş kez üst üste seçim kazanması ve 23,5 yıl boyunca büyükşehir belediye başkanlığını sürdürmesi, Gökçek'in siyasi kariyerinin en belirleyici başarısıdır. Bu uzun dönem boyunca Ankara'nın fiziksel görünümü, ulaşım ağı, parkları ve yeni yerleşim bölgeleri önemli ölçüde değişirken; kentsel dönüşüm, imar politikaları, proje maliyetleri ve belediye kaynaklarının kullanımı da yoğun tartışmaların konusu oldu. Dolayısıyla Gökçek'in Ankara'daki mirası tek yönlü değildir: destekçileri onu uzun soluklu altyapı ve belediyecilik yatırımlarıyla anarken, eleştirmenleri özellikle şehir planlaması, harcamalar ve ANKAPARK gibi projeler üzerinden değerlendirmektedir. Ankara Büyükşehir Belediye Başkanlığından 2017'de ayrılmış olsa da Gökçek, sonraki yıllarda siyasi açıklamaları ve sosyal medya paylaşımlarıyla kamuoyunda görünür olmaya devam etti.
