
Mehmet Nuri Conker, Osmanlı Devleti’nin son dönemindeki savaşlarda görev alan, Millî Mücadele’ye katılan ve Cumhuriyet’in kuruluşundan sonra milletvekilliği ile TBMM Başkan Vekilliğine kadar uzanan siyasi görevler üstlenen Türk asker ve siyasetçidir. 29 Eylül 1882’de Selanik’te doğan Conker, Mustafa Kemal Atatürk’ün çocukluk, okul ve silah arkadaşlarından biri olarak da Cumhuriyet tarihindeki yakın çalışma çevresinin önemli isimleri arasında yer aldı.
Nuri Conker kimdir?
Osman Bey’in oğlu olan Nuri Conker, askerî eğitimine 14 Mart 1900’de Harp Okuluna girerek başladı. 6 Aralık 1902’de teğmen rütbesiyle mezun olduktan sonra Harp Akademisine devam etti ve 5 Kasım 1905’te Mümtaz Yüzbaşı olarak eğitimini tamamladı. Mezuniyetinin ardından 3. Ordu emrine verilmesi, onu Osmanlı ordusunun Balkanlar’daki hareketli askerî ve siyasi ortamının doğrudan içine taşıdı.
Conker’in ilk görevleri arasında 34. Alay 3. Tabur 4. Bölük Komutanlığı, 3. Ordu 5. Nişancı Tabur Komutan Yardımcılığı ve 5. Ordu Küçük Zabit Okulu Müdürlüğü bulunuyordu. 28 Mart 1911’de Kurmay Yüzbaşılığa yükseldi. Bu görevler, onun yalnızca birlik sevk ve idaresinde değil, askerî eğitim alanında da tecrübe kazanmasını sağladı.
Askerî kariyeri hangi cephelerde şekillendi?
22 Haziran 1911’de Üsküp Redif Tümeni Kurmay Başkanlığına getirilen Conker, aynı yılın 31 Ekim’inde Bingazi Kuvvetleri Kurmaylığına atandı. 5 Kasım 1911’de Kurmay Kıdemli Yüzbaşılığa yükseldi; 2 Ocak 1912’de Bingazi Genel Komutanlığı Kurmaylığında görevlendirildi ve 5 Haziran 1912’de Kurmay Binbaşı oldu. Böylece İtalya’nın Trablusgarp’a yönelik harekâtı sırasında Kuzey Afrika’daki Osmanlı direnişinin askerî kadroları arasında yer aldı.
16 Ekim 1912’de İstanbul’a dönen Conker, Balkan Savaşları sırasında 25 Kasım 1912’de Çanakkale Boğazı Kolordusu Kurmaylığına atandı. 8 Şubat 1913’te Bolayır Muharebesi’nde yaralandı. Tedavisi amacıyla 27 Nisan 1913’te Almanya’ya gönderildi. Aynı yılın sonlarında Genelkurmay 2. Şube’de görev aldı; 8 Ocak 1914’te 1. Tümen Kurmay Başkanı, 13 Temmuz 1914’te ise 3. Kolordu emrindeki 24. Piyade Alayı’nın komutanı oldu.
Birinci Dünya Savaşı yıllarında askerî sorumlulukları devam eden Conker, 5 Eylül 1915’te Kurmay Yarbaylığa yükseltildi ve 8. Tümen Komutanlığına atandı. Çanakkale cephesinde Mustafa Kemal’le aynı askerî mücadele ortamında bulundu. 23 Nisan 1917’de Lahey Ataşemiliteri olarak görevlendirilmesiyle birlikte kariyerinde diplomatik-askerî bir dönem de başladı.

Kurtuluş Savaşı’nda hangi görevleri üstlendi?
Nuri Conker, 13 Haziran 1920’de Türk Kurtuluş Savaşı’na katılmak amacıyla Ankara’ya geldi. TBMM tarafından Basın ve İstihbarat Genel Müdürlüğüne getirildi. Millî Mücadele’nin yalnız cephede değil, haberleşme, propaganda ve istihbarat alanlarında da sürdüğü bu dönemde söz konusu kurum, Ankara Hükûmeti açısından önemli bir işlev üstleniyordu.
Conker, 11 Eylül 1920’de Ankara Komutanlığına, 16 Eylül’de ise 41. Tümen Komutanlığına atandı. 11 Şubat 1921’de tümen komutanlığına ek olarak Adana Valiliği görevi verildi. 27 Şubat 1921’de satın alma ve malzeme sevki işleri için Almanya’ya gönderilmesi, Millî Mücadele’nin lojistik ihtiyaçlarının karşılanması konusunda da görevlendirildiğini gösteriyordu.
Kurtuluş Savaşı sonrasında hizmetleri nedeniyle 1 Eylül 1923’te Kurmay Albay rütbesine terfi ettirildi. TBMM tarafından Kırmızı şeritli İstiklâl Madalyası ile ödüllendirildi. Daha sonra askerî kariyerinden siyasi yaşama yönelen Conker, 4 Temmuz 1927’de kendi isteğiyle ordudan emekliye ayrıldı.
Siyasi yaşamında hangi görevlerde bulundu?
Conker, Cumhuriyet’in ilk döneminde Türkiye Büyük Millet Meclisinde uzun süre görev yaptı. II. ve III. dönemlerde Kütahya milletvekili olarak Meclise girdi; IV. dönemde ara seçimle, V. dönemde ise Gaziantep milletvekili seçildi. II. Dönem 5. Şube Başkanlığı yaptı ve IV. Dönem Parlamentolar Türk Grubunun kurucu üyeleri arasında yer aldı.

Siyasi kariyerinin en üst görevlerinden biri V. Dönem TBMM Başkan Vekilliğiydi. Böylece askerî cephelerde başlayan kamu hizmeti, Cumhuriyet’in yasama organındaki yöneticilik görevleriyle devam etti. Atatürk Araştırma Merkezi kayıtlarında da Mehmet Nuri Conker, albay ve TBMM Başkan Vekili kimliğiyle Cumhuriyet’in kuruluş kuşağının asker-siyasetçileri arasında anılmaktadır.
Atatürk ile dostluğu neden önemlidir?
Nuri Conker ile Mustafa Kemal’in ilişkisi yalnızca askerî görev arkadaşlığına dayanmıyordu. İkili Selanik’te mahalle arkadaşlığı yaptı; Askerî Rüştiye, Manastır İdadisi, Harbiye Mektebi ve Harp Akademisi yıllarında aynı eğitim çevresini paylaştı. Daha sonra Üçüncü Ordu’dan Trablusgarp ve Bingazi’ye, Çanakkale’den Millî Mücadele ve Cumhuriyet dönemine kadar çeşitli aşamalarda yolları yeniden kesişti. Mustafa Kemal Atatürk’ün hayatını ve askerî-siyasi kariyerini ele aldığımız haberimizde de aktardığımız gibi, bu ortak dönemler Cumhuriyet’in kuruluş kadrolarının şekillenmesinde önemli bir tarihsel arka plan oluşturdu.
Conker, Atatürk’ün yakın özel çevresindeki isimlerden biri olarak biliniyordu. Aralarındaki ilişkinin samimiyetini anlatan hatıralarda Conker’in Atatürk’e alışılmış resmî hitap kalıplarından daha rahat biçimde seslenebildiği aktarılır. Atatürk’ün de Conker’in ölümünden derin üzüntü duyduğu, dönemin tanıklık ve hatıralarında yer alan anlatımlardandır.
“Conker” soyadının da Çanakkale’deki Conkbayırı muharebelerine gönderme yapılarak Atatürk tarafından verildiği kabul edilmektedir. Böylece soyadı, onun askerî geçmişiyle ve iki arkadaşın ortak savaş tecrübesiyle bağlantılı sembolik bir anlam kazandı.
Zabit ve Kumandan neden önemlidir?
Nuri Conker’in askerî düşünce alanındaki en önemli eseri Zabit ve Kumandandır. Eserde subayların eğitimi, sorumluluğu, inisiyatif kullanması, birliklerin sevk ve idaresi ile komutanlık anlayışı üzerinde duruldu. Kitap, yalnız Conker’in askerî tecrübelerinin bir ürünü olmakla kalmadı; Mustafa Kemal’in askerlik ve liderlik düşüncesini kaleme aldığı önemli metinlerden birine de doğrudan kaynaklık etti.

Mustafa Kemal, Sofya’da askerî ataşe olarak bulunduğu 1914 yılında Conker’in eserini okuyarak Zabit ve Kumandan ile Hasbihal adlı çalışmasını hazırladı. Atatürk Araştırma Merkezi kaynaklarında Mustafa Kemal’in Conker’in kitabını değerli bulduğu, bazı bölümlerini birkaç kez okuduğunu belirttiği ve kendi görüşlerini bu eserle bir tür düşünsel sohbet içinde geliştirdiği aktarılmaktadır. Bu nedenle iki eser, Osmanlı’nın son döneminden Cumhuriyet’e aktarılan modern subaylık, liderlik ve askerî inisiyatif tartışmalarının birlikte değerlendirilmesi gereken metinleri arasında yer alır.
Conker’in eseri ile Mustafa Kemal’in ona cevabı niteliğindeki çalışma, daha sonraki yıllarda birlikte yayımlandı ve askerî tarih araştırmalarında kaynak olarak kullanılmaya devam etti. Özellikle komutanın yalnız verilen emri uygulayan değil, muharebe şartlarında düşünerek karar alabilen ve astlarını da aynı anlayışla yetiştiren bir lider olması gerektiği yönündeki yaklaşım, bu metinlerin temel tartışma alanlarından birini oluşturdu.
Nuri Conker ne zaman öldü ve nasıl hatırlanıyor?
Almanca bilen Nuri Conker, askerlikten siyasete uzanan yaşamının son yıllarında da TBMM’deki görevlerini sürdürdü. 11 Ocak 1937’de Ankara’da geçirdiği kalp krizi sonucu hayatını kaybetti. Askerî kariyeri, Millî Mücadele’deki hizmetleri, milletvekilliği ve Meclis Başkan Vekilliğinin yanı sıra Atatürk’le uzun yıllara yayılan arkadaşlığı onun tarihsel kimliğinin başlıca unsurlarını oluşturdu.
Nuri Conker bugün özellikle üç yönüyle hatırlanmaktadır: Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan dönemin birçok cephesinde görev yapan profesyonel bir kurmay subay olması, Kurtuluş Savaşı sonrasında Cumhuriyet’in siyasi kadroları arasında yer alması ve Zabit ve Kumandan aracılığıyla Türk askerî düşünce tarihine katkıda bulunması. Mustafa Kemal’in Zabit ve Kumandan ile Hasbihal eserinin ortaya çıkışındaki doğrudan etkisi de Conker’in yalnız bir cephe subayı ve siyasetçi değil, dönemin askerî düşünce ortamında iz bırakan bir isim olarak değerlendirilmesini sağlamaktadır.
