Şems-i Tebrîzî, tam adıyla Şemsüddîn Muhammed b. Ali b. Melikdâd Tebrîzî, 13. yüzyılda yaşamış İranlı mutasavvıf ve gezgin derviştir. Kaynaklarda doğum tarihi konusunda farklı bilgiler bulunmakla birlikte Tebriz’de dünyaya geldiği kabul edilir; ölüm veya kayboluş tarihi ise genel olarak 645/1247 yılıyla ilişkilendirilir. Şems’in tarihî öneminin merkezinde, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî ile kurduğu yoğun sohbet ilişkisi ve bu ilişkinin Mevlânâ’nın tasavvuf anlayışı, şiiri ve manevî hayatı üzerinde bıraktığı güçlü iz bulunur. TDV İslâm Ansiklopedisi de onu doğrudan “Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin sohbet şeyhi” olarak tanımlar.
Şems-i Tebrîzî kimdir ve nasıl yetişti?
Şems’in ailesi ve çocukluğu hakkındaki bilgiler sınırlı, bazı ayrıntılar ise rivayetlere dayalıdır. Mevlevî kaynaklarında babasının Ali b. Melikdâd olduğu belirtilirken farklı şecereler de aktarılmıştır. Makālât ile Ahmed Eflâkî’nin Menâkıbü’l-Ârifîn adlı eserinde Şems’in gençlik döneminde yoğun riyâzet, semâ ve manevî tecrübelerle ilgilendiği anlatılır. İlk önemli tasavvufî bağının Tebrizli Ebû Bekir Selebâf ile olduğu kabul edilir. Selebâf’ın geçimini el emeğiyle sağlaması, gösterişten uzak durması ve melâmet anlayışına yakın tavrı, Şems’in daha sonra görülecek bağımsız ve kalıplara mesafeli kişiliğinin oluşmasında etkili sayılır.
Şems, belirli bir tekke veya şehir çevresine bağlı kalmak yerine uzun seyahatlere çıkan bir sûfî olarak tanındı. Bağdat, Dımaşk, Halep, Kayseri, Aksaray, Sivas, Erzurum ve Erzincan gibi merkezlere gittiği; farklı sûfîler, âlimler ve düşünce çevreleriyle temas kurduğu aktarılır. Bu sürekli yolculukları sebebiyle kaynaklarda “Şemseddîn-i Perende”, yani “uçan Şemseddin” lakabıyla anıldığı görülür. Tebriz çevresinde ise “Kâmil-i Tebrîzî” diye anıldığı rivayet edilir. TDV’de Şems’in seyahatleri sırasında kervansaraylarda konaklayan, tacir kıyafeti kullanan ve geçimini el emeğiyle sağlayan bir derviş profili çizilir.
Şems-i Tebrîzî hangi düşünce ve tasavvuf çevrelerinden etkilendi?
Şems’in hayatı, 13. yüzyılda İran, Irak, Suriye ve Anadolu arasında yoğun biçimde dolaşan sûfîler ve âlimlerin oluşturduğu geniş kültür coğrafyası içinde şekillendi. Kaynaklarda Evhadüddîn-i Kirmânî, Baba Kemâl-i Cendî, Rükneddin Sücâsî ve Muhyiddin İbnü’l-Arabî gibi dönemin tanınmış isimleriyle karşılaştığı veya sohbet ettiği aktarılır; ancak bu ilişkilerin bir kısmının niteliği konusunda kaynaklar aynı görüşte değildir. Makālât’ta Şems’in birçok dinî ve fikrî çevreyle tartıştığı, karşılaştığı şeyh ve âlimleri sorguladığı ve yalnızca geleneğe bağlı bilgiyle yetinmeyip yaşanmış manevî tecrübeye önem verdiği görülür.
Onun tasavvuf anlayışında ilahî ve insanî muhabbet, sohbet, samimiyet ve kişinin bilgisini iç tecrübeyle bütünleştirmesi merkezi bir yer tutar. Şems, şekilci dindarlığa ve manevî otoritenin gösteriş aracına dönüşmesine mesafeli durur. Kaynaklar onu melâmet yönü güçlü, semâya önem veren, fakat klasik anlamda büyük bir tarikat kurucusu olmayan bir sûfî olarak değerlendirir. Nitekim kendisinden sonra Şems adına bağımsız bir tarikat silsilesi oluşmamış; Mevlevîlik içinde de Şems daha çok “aşk” ve “melâmet” tavrının simgesel şahsiyetlerinden biri olarak kabul edilmiştir.
Şems-i Tebrîzî ile Mevlânâ nasıl karşılaştı?
Şems ile Mevlânâ’nın daha önce Dımaşk veya Halep’te karşılaşmış olabileceklerine dair rivayetler bulunsa da tarihî anlatının dönüm noktası Konya’daki buluşmadır. Ahmed Eflâkî, Şems’in Konya’ya 26 Cemâziyelâhir 642, yani 29 Kasım 1244 tarihinde geldiğini aktarır. Şems’in Konya’da bir hana yerleştiği, ardından Mevlânâ ile karşılaştığı ve ikisi arasında derin bir sohbet ilişkisinin başladığı anlatılır. Karşılaşmanın ayrıntıları farklı menkıbelerde değişse de ilk dönem kaynaklarının ortak noktası, bu buluşmanın her iki mutasavvıfın hayatında belirleyici bir dönemeç olmasıdır.
Mevlânâ, Şems’le tanıştığı sırada zaten medrese eğitimi almış, fıkıh ve dinî ilimlerde tanınmış bir âlim, vaiz ve sûfîydi. Bu nedenle Şems ile ilişkisini yalnızca bir “öğretmen-öğrenci” ilişkisine indirgemek doğru kabul edilmez. Bazı Mevlevî yorumcuları Şems’i Mevlânâ’nın mürşidi değil “sohbet şeyhi” olarak niteler. Şems’in rolü, Mevlânâ’nın daha önce sahip olduğu ilmî ve manevî birikimi yoğun aşk, sohbet ve semâ tecrübesiyle yeni bir ifade biçimine taşıyan bir karşılaşma olarak değerlendirilir. Sultan Veled’in anlatımında da Mevlânâ’nın Şems’le ilişkisinden sonra aşk yönünün daha belirgin hale geldiği vurgulanır.
Şems, Mevlânâ’nın eserlerini ve şiirini nasıl etkiledi?
Şems’in en kalıcı etkilerinden biri Mevlânâ’nın şiir dünyasında görülür. Mevlânâ’nın büyük gazel ve rubai külliyatı bugün Dîvân-ı Kebîr veya Dîvân-ı Şems-i Tebrîzî adlarıyla tanınır. Eser Şems tarafından yazılmamıştır; şiirlerin sahibi Mevlânâ’dır. “Şems” adının eserin başlığıyla özdeşleşmesi, Mevlânâ’nın bazı şiirlerinde Şems’i yalnızca tarihî bir dost olarak değil, ilahî aşkın ve hakikatin sembolik aynası olarak işlemesiyle ilişkilidir. Encyclopaedia Iranica da Mevlânâ’nın 1244’te Şems’le karşılaşmasının şiirinin yönünü değiştirdiğini ve divanının Şems’e ithaf edilmesinde bu ilişkinin belirleyici olduğunu belirtir.
Şems’in ayrılıkları da Mevlânâ’nın edebî üretiminde güçlü bir karşılık buldu. İlk ayrılığın ardından Mevlânâ’nın Şems’e manzum mektuplar gönderdiği, Şems’in geri dönmesi için girişimlerde bulunduğu ve ayrılık temasının şiirlerinde giderek yoğunlaştığı aktarılır. Şems’in nihai kayboluşundan sonraki dönemde Mevlânâ’nın aşk şiirleri, semâ meclisleri ve daha sonra Mesnevî’de genişleyen tasavvufî anlatısı onun düşünce mirasının temel parçaları haline geldi. Modern araştırmacılar bu ilişkiyi, Mevlânâ’nın sahip olduğu ilmî birikimin tasavvufî aşk diliyle yeniden şekillenmesinin en önemli eşiklerinden biri olarak değerlendirir.
Şems-i Tebrîzî’nin kendi eseri var mı?
Şems’in düşüncesini doğrudan tanımayı sağlayan en önemli metin Makālât-ı Şems-i Tebrîzî’dir. Makālât klasik anlamda Şems’in masa başında yazdığı sistematik bir kitap değildir; sohbetlerinden, sözlerinden, tartışmalarından, tasavvufî yorumlarından ve hayatına ilişkin anlatılardan derlenmiştir. Mevlevî kaynaklarında Hırka-i Şems ve Esrâr-ı Şemseddîn-i Tebrîzî gibi adlarla da anılmıştır. Eserin kim tarafından derlendiği kesin değildir; Sultan Veled ve çevresindeki kişilerin yanı sıra Mevlânâ’nın derlemeye katkı vermiş olabileceği yönünde farklı görüşler bulunmaktadır.
Makālât, Şems’in kişiliğini yalnızca menkıbeler üzerinden değil, kendi sözlerine yakın bir malzemeyle değerlendirebilmek açısından son derece önemlidir. Metinde Kur’an yorumlarından peygamberlik ve velâyet anlayışına, sûfîlerin eleştirisinden semâya, ilahî aşktan Mevlânâ ile sohbetlerine kadar çok geniş bir konu alanı bulunur. Eserin en eski nüshalarından biri Konya Mevlânâ Müzesi Kütüphanesi’nde korunmaktadır. Türkçede Mehmet Nuri Gençosman’ın çevirisiyle yayımlanan Makālât, İngilizcede William Chittick’in kapsamlı çeviri ve çalışmaları sayesinde uluslararası araştırmalarda da önemli bir kaynak haline gelmiştir.
Şems-i Tebrîzî neden Konya’dan ayrıldı?
Şems ile Mevlânâ’nın giderek daha fazla birlikte vakit geçirmesi, Mevlânâ’nın bazı öğrencileri ve çevresindeki kişiler arasında huzursuzluk yarattı. Kaynaklara göre Mevlânâ’nın ders ve vaazlarından uzaklaşarak zamanının büyük bölümünü Şems’le geçirmesi, Şems’e yönelik tepkinin artmasının başlıca sebeplerindendi. Şems 1245-1246 döneminde Konya’dan ayrılarak Dımaşk’a gitti. Mevlânâ’nın özlemi ve çevresindeki kişilerin pişmanlık bildirmesi üzerine Sultan Veled başkanlığındaki bir heyetin Şems’i yeniden Konya’ya getirdiği anlatılır. Ayrıntılarda kaynaklar arasında farklılıklar bulunmaktadır.
Şems’in Konya’ya dönüşünün ardından Mevlânâ’nın evinde yetişen Kimyâ Hatun ile evlendiği aktarılır. Bu evlilik ve Şems’in Mevlânâ’nın ailesiyle ilişkisi hakkında özellikle daha geç tarihli menkıbe kaynaklarında çok sayıda dramatik anlatı bulunmaktadır. Bununla birlikte modern biyografik değerlendirmelerde bu rivayetlerin tamamı doğrulanmış tarihî olgular olarak kabul edilmez. Şems ile Mevlânâ çevresindeki gerilimin sürdüğü ve Şems’in yeniden ortadan kaybolduğu ise erken Mevlevî kaynaklarının ortaklaştığı temel noktalar arasındadır.
Şems-i Tebrîzî nasıl öldü ve mezarı nerede?
Şems’in sonu, biyografisinin en tartışmalı bölümüdür. Sultan Veled’in aktardığı kronolojiye göre Şems 8 Şâban 645, yani 8 Aralık 1247 tarihinde ortadan kaybolmuştur. Bazı rivayetlerde Konya’dan gizlice ayrıldığı, bazı anlatılarda ise Şems’e karşı olan bir grubun saldırısı sonucu öldürüldüğü ileri sürülür. Eflâkî’nin aktardığı menkıbelerden birinde Şems’in öldürüldüğü ve cesedinin bir kuyuya atıldığı anlatılırken, Sultan Veled’in eserlerinde bu iddiayı açık biçimde doğrulayan bir kayıt yoktur. Bu nedenle Şems’in öldürülmesi tarih yazımında kesinleşmiş bir olay değil, güçlü fakat tartışmalı bir rivayet olarak değerlendirilmelidir.
Konya’daki Şems-i Tebrîzî Camii ve Türbesi, Mevlevî geleneğinde “Makam-ı Şems” adıyla önemli bir ziyaretgâh olmuştur. Bununla birlikte buradaki sandukanın Şems’in gerçek mezarını barındırıp barındırmadığı kesin değildir. İran’ın Hoy ve Tebriz şehirlerinde, Niğde’de ve Pakistan’ın Multan kentinde de Şems’e nispet edilen makam veya türbeler bulunmaktadır. Bu çeşitlilik, Şems’in ölümünden sonra farklı coğrafyalarda oluşan güçlü menkıbe geleneğinin bir sonucudur. Konya’daki Şems Zâviyesi ise tarih boyunca Mevlânâ Dergâhı’na bağlı önemli Mevlevî merkezlerinden biri olarak varlığını sürdürmüştür.
Şems-i Tebrîzî’nin tasavvuf tarihindeki önemi nedir?
Şems-i Tebrîzî’nin etkisi, kendi adına kurulmuş büyük bir tarikat veya geniş bir yazılı külliyattan çok, sohbet yoluyla oluşturduğu dönüştürücü ilişkiye dayanır. Mevlânâ’nın daha sonraki yüzyıllarda İslam ve dünya edebiyatının en etkili mutasavvıf şairlerinden biri haline gelmesi, Şems’in adını da bu mirasın ayrılmaz bir parçasına dönüştürdü. Dîvân-ı Şems’te, ilk dönem Mevlevî kaynaklarında ve Makālât’ta görülen Şems imgesi; ilahî aşkı, dostluğu, hakikati doğrudan tecrübe etmeyi ve kalıplaşmış otoriteyi sorgulamayı temsil eden güçlü bir tasavvuf figürü olarak yaşamaya devam etti. Mevlevîliğin kurumsal yapısı daha sonra Sultan Veled döneminde şekillenmiş olsa da Şems’in Mevlânâ üzerindeki etkisi, bu geleneğin aşk ve semâ merkezli kültürünün anlaşılmasında temel başlıklardan biri olarak kabul edilir.
