Alparslan Türkeş, 25 Kasım 1917’de Lefkoşa’da doğan, askerlikten siyasete uzanan kariyeri boyunca Türkiye’nin yakın siyasi tarihinde önemli ve tartışmalı roller üstlenen asker ve siyasetçidir. 27 Mayıs 1960 askerî darbesine katılan Millî Birlik Komitesi üyelerinden biri olan Türkeş, daha sonraki yıllarda Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi’nin genel başkanlığına geçmiş, partinin Milliyetçi Hareket Partisi adını almasına öncülük etmiş ve uzun yıllar MHP Genel Başkanlığı yapmıştır. 1970’lerde kurulan Milliyetçi Cephe hükûmetlerinde başbakan yardımcılığı görevini de üstlenmiştir.
Alparslan Türkeş kimdir ve çocukluğu nasıl geçti?
Doğum adı Ali Arslan olan Türkeş, Lefkoşa’nın Haydarpaşa Mahallesi’nde Ahmet Hamdi Bey ile Fatma Zehra Hanım’ın çocuğu olarak dünyaya geldi. Ailesinin kökleri Kayseri’nin Pınarbaşı ilçesine uzanıyordu; ailesinin önceki kuşakları 19. yüzyılda Kıbrıs’a yerleşmişti. Türkeş’in doğduğu Lefkoşa’daki ev daha sonra restore edilerek müze hâline getirildi. Doğum adına ilişkin yıllar boyunca farklı iddialar ortaya atılsa da Türkeş, nüfus kayıtlarını göstererek doğum adının Ali Arslan olduğunu belirtmiş, ailesi de bu bilgiyi destekleyen açıklamalarda bulunmuştur.
Türkeş, 1933 yılında ailesiyle birlikte Kıbrıs’tan İstanbul’a geldi. Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlığına geçmesinin ardından Kuleli Askerî Lisesi’ndeki kaydı kesinleşti. 1936’da Kuleli Askerî Lisesi’nden, 1938’de Kara Harp Okulu’ndan mezun oldu. Piyade sınıfında subay olarak göreve başlayan Türkeş; Kars, Isparta, Gelibolu, Balıkesir, Bandırma, Erdek ve çevresindeki askerî birliklerde görev yaptı. Bu dönem, onun ilerleyen yıllardaki kurmay subay kariyerinin temelini oluşturdu.
Askerî kariyerinde hangi gelişmeler yaşandı?
Türkeş’in askerlik hayatındaki önemli dönüm noktalarından biri 1944’teki Irkçılık-Turancılık Davası oldu. Nihal Atsız’ın evinde yapılan aramada Türkeş’in yazdığı mektupların bulunmasının ardından gözaltına alınarak tutuklandı. İlk yargılamada 9 ay 10 gün hapis cezasına mahkûm edildi. Kararın askerî yargı tarafından bozulmasının ardından yeniden görülen davada Türkeş ve diğer sanıklar beraat etti. Türkeş daha sonra yeniden Türk Silahlı Kuvvetleri’ndeki görevine döndü.
1940’ların sonlarında ABD’ye askerî eğitim amacıyla gönderilen subaylar arasına seçilen Türkeş, burada piyade ve askerî eğitim programlarına katıldı. Türkiye’ye dönüşünün ardından kurmaylık eğitimini sürdürerek 1955’te Harp Akademisi’nden mezun oldu. 1955-1957 döneminde Washington’da NATO Daimî Komitesi nezdindeki Türk temsil heyetinde görev yaptı. 1959’da Almanya’da atom ve nükleer konulara ilişkin askerî eğitime katıldı; ardından albay rütbesine yükseldi ve NATO ile bağlantılı karargâh görevlerinde bulundu.
27 Mayıs 1960 sürecindeki rolü neydi?
Alparslan Türkeş, 27 Mayıs 1960’ta Demokrat Parti iktidarını deviren askerî müdahaleyi gerçekleştiren kadro içinde yer aldı. Darbenin gerçekleştiği sabah Türk Silahlı Kuvvetlerinin yönetime el koyduğunu açıklayan bildiriyi radyodan okuyan isim olması, onun kamuoyunda geniş biçimde tanınmasını sağladı. Darbenin ardından oluşturulan 38 üyeli Millî Birlik Komitesi içinde görev yaptı ve bir süre Başbakanlık Müsteşarlığı görevini üstlendi.
Millî Birlik Komitesi içinde ülkenin ne kadar süre askerî yönetim altında kalacağı ve yapılacak reformların kapsamı konusunda görüş ayrılıkları ortaya çıktı. Türkeş’in de içinde bulunduğu ve daha sonra “14’ler” olarak anılan grup, 13 Kasım 1960’ta komiteden tasfiye edildi. Bu subaylar emekliye sevk edilerek yurt dışındaki çeşitli görevlere gönderildi. Türkeş, Türkiye’nin Yeni Delhi Büyükelçiliğinde müşavir olarak Hindistan’a gönderildi. Hindistan’da bulunduğu sırada Cemal Gürsel’e mektup yazarak Yassıada’da yargılanan Adnan Menderes ve diğer Demokrat Partili yöneticilerin idam edilmemesi yönündeki görüşünü bildirdi.
Türkeş 1963’te Türkiye’ye döndükten sonra sivil siyasete yönelmeye başladı. Aynı yıl milliyetçi çevreleri bir araya getirmeyi amaçlayan Türkiye Huzur ve Yükseliş Derneğinin kuruluşunda yer aldı. 1963’te Talat Aydemir’in ikinci darbe girişimiyle bağlantılı olduğu iddiasıyla tutuklandı ancak yargılama sonunda beraat etti. Bu süreçten sonra askerî müdahaleler yerine parti siyaseti içinde örgütlenmeye ağırlık verdi.
Siyasi kariyeri ve MHP liderliği nasıl gelişti?
Türkeş, 1965 yılında Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisine katıldı ve kısa süre sonra yapılan kongrede partinin genel başkanlığına seçildi. Aynı yıl Ankara milletvekili olarak TBMM’ye girdi. CKMP, Türkeş’in liderliğinde ideolojik ve örgütsel bir dönüşüm geçirdi; 1969’daki Adana kongresinde partinin adı Milliyetçi Hareket Partisi olarak değiştirildi. Üç hilal amblemiyle özdeşleşen MHP, özellikle 1970’li yıllarda Türkiye’de milliyetçi siyasetin başlıca kurumsal temsilcilerinden biri hâline geldi.
Türkeş; 1965, 1969, 1973, 1977 ve 1991 genel seçimlerinde milletvekili seçilerek TBMM’de görev yaptı. 1966’daki cumhurbaşkanlığı seçiminde aday oldu ancak seçilemedi. 1970’lerin siyasal kutuplaşma ortamında MHP, Süleyman Demirel liderliğindeki Adalet Partisi ve Necmettin Erbakan liderliğindeki Millî Selamet Partisi ile birlikte Milliyetçi Cephe hükûmetlerinde yer aldı. Süleyman Demirel’in siyasi kariyerini ele aldığımız haberimizde de aktardığımız gibi, bu koalisyonlar dönemin sağ partilerini aynı hükûmet çatısı altında bir araya getirmişti. Türkeş, Mart 1975-Haziran 1977 ile Temmuz 1977-Ocak 1978 dönemlerinde başbakan yardımcılığı yaptı.
Dokuz Işık öğretisi neyi ifade ediyordu?
Türkeş’in siyasi düşüncesinin en bilinen çerçevelerinden biri “Dokuz Işık” adı verilen doktrindir. Milliyetçilik, ülkücülük, ahlakçılık, toplumculuk, ilimcilik, hürriyetçilik ve şahsiyetçilik, köycülük, gelişmecilik ve halkçılık ile endüstricilik ve teknikçilik başlıklarında formüle edilen bu yaklaşım, MHP’nin uzun yıllar ideolojik referanslarından biri oldu. Türkeş’in konuşmaları ve siyasi metinleri daha sonra “Dokuz Işık”, “Temel Görüşler”, “Türkiye’nin Meseleleri” ve benzeri başlıklarla kitaplaştırıldı. Bu metinlerde Türk milliyetçiliği, kalkınma, sanayileşme, toplumsal düzen ve devlet anlayışı üzerinde durdu.
Türkeş’in liderliğinde gelişen “Ülkücü” hareket, özellikle üniversite gençliği ve milliyetçi sivil toplum örgütleri içinde geniş bir örgütlenme ağı kurdu. Bununla birlikte 1970’li yıllar Türkiye’de sağ ve sol gruplar arasındaki yoğun siyasi şiddetin yaşandığı bir dönemdi. MHP ve ülkücü hareket de bu kutuplaşmanın merkezindeki siyasi yapılardan biri olarak tartışmalara konu oldu. Türkeş, siyasi söyleminde komünizm karşıtlığını, Türk milliyetçiliğini ve güçlü devlet fikrini öne çıkarırken, dönemin çatışmalı ortamı onun siyasi mirasının en fazla tartışılan boyutlarından birini oluşturdu.
12 Eylül sonrasında Türkeş’in siyasi hayatı nasıl devam etti?
12 Eylül 1980 askerî darbesinin ardından MHP dahil bütün siyasi partiler kapatıldı ve Türkeş hakkında da dava açıldı. Türkeş yaklaşık dört buçuk yıl tutuklu kaldı. MHP ve ülkücü kuruluşların yöneticilerinin yargılandığı geniş kapsamlı davada uzun süren yargılama sürecinin ardından tahliye edildi. 1982 Anayasası kapsamında getirilen siyasi yasak nedeniyle bir süre aktif siyasetten uzak kaldı. 1987’de yapılan referandumla eski siyasetçilere yönelik yasakların kaldırılması üzerine yeniden siyasete döndü.
Türkeş, Milliyetçi Çalışma Partisine katılarak genel başkan seçildi. MÇP, 1991 genel seçimlerine Refah Partisi ve Islahatçı Demokrasi Partisi ile ittifak yaparak katıldı; Türkeş de Yozgat milletvekili olarak yeniden TBMM’ye girdi. 1992’de kapatılmış siyasi partilerin eski isimlerinin yeniden kullanılabilmesine imkân tanıyan yasal değişikliklerin ardından MÇP, 1993 yılında yeniden Milliyetçi Hareket Partisi adını aldı. Böylece Türkeş, 12 Eylül öncesinde liderliğini yaptığı siyasi hareketin başında yeniden MHP adıyla görev yapmaya başladı.
Alparslan Türkeş ne zaman öldü ve siyasi mirası nedir?
1995 genel seçimlerinde MHP ülke barajını aşamayınca Türkeş parlamentoya giremedi ancak parti genel başkanlığını sürdürdü. 4 Nisan 1997’de Ankara’da 79 yaşında hayatını kaybetti. Cenazesi Ankara’da geniş katılımlı bir törenin ardından Beştepe’deki anıt mezara defnedildi. Ölümünün ardından MHP’de başlayan liderlik süreci, 1997’de Devlet Bahçeli’nin genel başkan seçilmesiyle sonuçlandı.
Alparslan Türkeş, Türkiye’de milliyetçi siyasetin parti düzeyinde kurumsallaşmasında belirleyici isimlerden biri kabul edilir. 27 Mayıs 1960 darbesindeki rolü, 1960’ların ikinci yarısından itibaren milliyetçi hareketin liderliğini üstlenmesi, MHP’nin kuruluşu, Ülkü Ocakları çevresinde gelişen gençlik hareketi ve “Dokuz Işık” öğretisi onun siyasi mirasının temel unsurlarını oluşturur. Destekçileri tarafından “Başbuğ” olarak anılan Türkeş’in fikirleri ve siyasi çizgisi, ölümünden sonra da MHP ile Türkiye’deki çeşitli milliyetçi hareketler üzerinde etkisini sürdürmüştür.
