İçeriğe geç
PusnetPUSNET
Keşfetİl HaberleriSon DakikaDünyaGündemAsayişEkonomiSporKültür-SanatÇevreEğitimSağlıkYaşamMagazinBiyografiTeknolojiGenelTurizmSiyasetTakip Edilenlerİletişim

Yasal ve Destek

Yayın İlkeleriKullanım KılavuzuKullanım ŞartlarıGizlilik PolitikasıÇerez PolitikasıKVKKZiyaretçi AydınlatmaHata / İstek BildirRSS BeslemesiAtom Beslemesi

Küresel Topluluğu Birlikte Büyütelim

Doğru bilgi, güçlü topluluk. Haberini paylaş, sesini duyur.

Hemen Paylaş
Ana Sayfa›Biyografi›Osmanlı’nın değişim yıllarında Sultan Abdülaziz dönemi
Biyografi

Osmanlı’nın değişim yıllarında Sultan Abdülaziz dönemi

Pusnet
Pusnet
@pusnet

Paylaşıldı: 31.08.2026 06:15

Güncellendi: 31.08.2026 06:15

Osmanlı’nın değişim yıllarında Sultan Abdülaziz dönemi

Abdülaziz, 8 Şubat 1830’da İstanbul’da doğan, 25 Haziran 1861’de Osmanlı tahtına çıkan ve 30 Mayıs 1876’ya kadar hüküm süren 32. Osmanlı padişahıdır. II. Mahmud ile Pertevniyal Sultan’ın oğlu, kendisinden önceki padişah Abdülmecid’in kardeşidir. Yaklaşık 15 yıllık saltanatı; Tanzimat reformlarının sürdürülmesi, merkezi idarenin yeniden düzenlenmesi, eğitim ve adalet kurumlarının geliştirilmesi, büyük askerî yatırımlar, Balkanlardaki milliyetçi hareketler ve giderek ağırlaşan mali sorunlarla şekillendi. TDV İslâm Ansiklopedisi+1

Abdülaziz kimdir ve nasıl yetişti?

Şehzadeliği döneminde dönemin geleneksel saray eğitiminden geçen Abdülaziz; Arap dili, edebiyatı ve dinî ilimler üzerine dersler aldı. Türk musikisine özel ilgi gösterdi; ney ve lavta çaldı, besteler yaptı. Güreş, yüzme, cirit ve avcılıkla ilgilenmesi de onun kaynaklarda öne çıkan kişisel özellikleri arasındadır. Abdülmecid’in 25 Haziran 1861’de ölümü üzerine 31 yaşında tahta çıktı. Saltanatının başlangıcında özellikle devlet harcamalarının azaltılması ve reformların sürdürülmesi yönünde beklentiler bulunuyordu.

Abdülaziz’in ilk yıllarında Osmanlı yönetiminde Tanzimat döneminin etkili devlet adamları Mehmed Emin Âli Paşa ve Keçecizade Fuad Paşa ağırlığını korudu. Bu nedenle saltanatının özellikle 1871’de Âli Paşa’nın ölümüne kadar uzanan bölümü, Tanzimat ve Islahat Fermanı sonrasında oluşturulan idari düzenin devam ettirildiği bir dönem olarak değerlendirilir. Âli ve Fuad paşaların ardından sarayın devlet yönetimi üzerindeki etkisi güçlendi; Mahmud Nedim Paşa ve Midhat Paşa gibi isimlerin öne çıktığı daha istikrarsız bir siyasi dönem başladı.

Abdülaziz döneminde hangi reformlar yapıldı?

Abdülaziz devrinde Osmanlı’nın merkezi ve taşra teşkilatında önemli düzenlemeler gerçekleştirildi. 1864 tarihli Vilayet Nizamnamesi ile eyalet sisteminin yerine daha düzenli bir vilayet-idare yapısı kurulmaya başlandı. Vilayet, sancak, kaza ve köy düzeyindeki yönetim birimlerinin görevleri yeniden tanımlandı; yerel idare meclislerinin gelişmesi sağlandı. Bu düzenlemeler sonraki Osmanlı taşra yönetiminin temelini oluşturdu.

Hukuk ve yönetim alanında 1868’de Şûrâ-yı Devlet ile Dîvân-ı Ahkâm-ı Adliyye oluşturuldu. Şûrâ-yı Devlet, daha sonraki Danıştay’ın; Dîvân-ı Ahkâm-ı Adliyye ise Yargıtay’ın kurumsal geçmişinin önemli halkalarından biri kabul edilir. İslam özel hukukunun sistematik biçimde kanunlaştırılmasını amaçlayan Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye’nin hazırlanmasına da bu dönemde başlandı ve ilk bölümleri 1869’dan itibaren yürürlüğe girdi. Böylece Tanzimat’ın hukuk alanındaki kurumsallaşma süreci Abdülaziz döneminde yeni bir aşamaya geçti.

Eğitim alanındaki dönüşüm de dikkat çekiciydi. 1868’de Mekteb-i Sultânî, bugünkü Galatasaray Lisesi, açıldı. 1869 tarihli Maârif-i Umûmiye Nizamnamesi eğitim sisteminin örgütlenmesinde önemli bir dönüm noktası oldu; eğitimin devletin asli görevlerinden biri olduğu anlayışı güçlendirildi. 1870’te kız öğretmen yetiştirmek amacıyla Dârülmuallimât faaliyete geçti. Dârülfünûn’un yeniden faaliyete geçirilmesi, sanayi ve mesleki eğitim kurumlarının geliştirilmesi de aynı modernleşme çizgisinin parçalarıydı.

Abdülaziz döneminin kurumsal gelişmeleri bunlarla sınırlı değildi. Bank-ı Osmanî-i Şahane 1863’te faaliyete geçti, ilk Osmanlı posta pulları aynı yıl kullanılmaya başlandı. Modern belediye hizmetleri, ulaşım altyapısı ve haberleşme ağları genişletilmeye çalışıldı. 1871’de İstanbul’da belediyeye bağlı modern itfaiye teşkilatının geliştirilmesi ve 1873’te Darüşşafaka’nın eğitime başlaması, dönemin sosyal ve eğitim kurumları arasında yer aldı.

Donanma ve ulaşım yatırımları neden öne çıktı?

Abdülaziz’in en fazla önem verdiği alanlardan biri Osmanlı Donanmasıydı. Kırım Savaşı sonrasında savaş gemisi teknolojisinde ortaya çıkan hızlı değişimi takip eden Osmanlı yönetimi, özellikle İngiltere ve Fransa’daki tersanelere modern zırhlı savaş gemileri sipariş etti. 1860’ların başından itibaren Osmaniye sınıfı dahil çok sayıda zırhlının filoya katılmasıyla Osmanlı deniz gücü ciddi biçimde büyüdü. Bununla birlikte bu genişleme, devlet bütçesi üzerinde ağır bir mali yük oluşturdu ve gemilerin bakım, eğitim ve işletme giderleri uzun vadede ayrı bir sorun haline geldi.

Kara ordusunun modernleştirilmesi kapsamında da Avrupa üretimi yeni top ve tüfekler temin edildi. Aynı yıllarda Rumeli ve Anadolu’daki demiryolu hatları genişletildi. Osmanlı yönetimi demiryollarını yalnız ekonomik bir yatırım değil, askerî sevkiyat ve merkezi yönetimin taşraya erişimi açısından da önemli görüyordu. İstanbul’u Avrupa demiryolu sistemine bağlayacak Rumeli hatlarının geliştirilmesi Abdülaziz döneminin büyük altyapı projeleri arasında yer aldı.

Abdülaziz’in Avrupa seyahati neden tarihîydi?

Abdülaziz, Osmanlı padişahları arasında Batı Avrupa’ya diplomatik ziyaret amacıyla giden ilk hükümdar oldu. 1863’te Mısır’a yaptığı seyahat de bir Osmanlı padişahının uzun süre sonra imparatorluğun önemli eyaletlerinden birini ziyaret etmesi açısından dikkat çekiciydi. Asıl büyük dış seyahatini ise 1867’de gerçekleştirdi. Fransa İmparatoru III. Napolyon’un davetiyle Paris’teki Uluslararası Sergi’ye katıldı; ardından İngiltere, Belçika, Prusya ve Avusturya’ya uzanan bir Avrupa gezisi yaptı.

Bu seyahat sırasında III. Napolyon, İngiltere Kraliçesi Victoria, Belçika Kralı II. Leopold, Prusya Kralı I. Wilhelm ve Avusturya İmparatoru Franz Joseph gibi dönemin Avrupa hükümdarlarıyla görüştü. Ziyaret, Osmanlı Devleti’nin Avrupa devletler sisteminin bir parçası olduğunu diplomatik düzeyde göstermeyi amaçlıyordu. Abdülaziz’in Avrupa dönüşünden sonra saray yaşamı, askerî teşkilat ve mimaride Avrupa etkilerinin daha görünür hale geldiği de dönem kaynaklarında belirtilir.

Saltanatı sırasında hangi dış sorunlarla karşılaştı?

Abdülaziz döneminde Osmanlı Devleti’nin en önemli dış politika sorunları Balkanlar’da yoğunlaştı. Karadağ, Sırbistan, Eflak-Boğdan ve Girit’te ortaya çıkan siyasi ve askerî gelişmeler, Osmanlı merkezî yönetiminin bölgedeki otoritesini giderek zorlaştırdı. 1860’larda Sırbistan’ın özerkliği genişledi ve Osmanlı birlikleri Belgrad başta olmak üzere bazı kalelerden çekildi. Eflak ile Boğdan’ın birleşmesi ise modern Romanya devletinin oluşum sürecini hızlandırdı.

1866’da başlayan Girit Ayaklanması, Osmanlı diplomasisinin Avrupa devletleriyle ilişkilerini de etkiledi. Âli Paşa’nın hazırladığı düzenlemelerle adadaki idarenin yeniden yapılandırılması amaçlandı. 1875’ten itibaren Bosna-Hersek’te başlayan ayaklanmalar ise Balkan krizini daha geniş bir uluslararası meseleye dönüştürdü. Rusya, Avusturya-Macaristan ve diğer Avrupa güçlerinin müdahaleleri Osmanlı yönetimi üzerindeki diplomatik baskıyı artırdı.

Buna karşılık Abdülaziz döneminde Osmanlı yönetimi Arabistan ve Yemen’de merkezî denetimi güçlendirmeye çalıştı. Midhat Paşa’nın Bağdat valiliği sırasında gerçekleştirilen 1871 Lahsa seferiyle el-Ahsa ve Katif çevresinde yeniden Osmanlı hâkimiyeti tesis edildi; Katar üzerindeki Osmanlı nüfuzu güçlendirildi. 1872’de Yemen’in iç kesimlerine yönelik askerî harekât sonucunda San’a ve çevresi Osmanlı yönetimine bağlandı ve Yemen Vilayeti’nin idari yapısı genişletildi. Bu bölgelerdeki Osmanlı varlığı çeşitli isyanlara rağmen Birinci Dünya Savaşı yıllarına kadar sürdü.

Mali kriz Abdülaziz dönemini nasıl etkiledi?

Saltanatın son yıllarında Osmanlı maliyesindeki bozulma siyasal krizin temel unsurlarından biri haline geldi. Kırım Savaşı sırasında başlayan dış borçlanma sonraki yıllarda hızla büyüdü. Demiryolu, ordu, donanma ve saray harcamalarıyla birlikte bütçe üzerindeki yük ağırlaştı. Dünya ekonomisindeki dalgalanmalar, vergi toplamadaki sorunlar ve borçların çevrilmesindeki güçlükler sonucunda hükümet 1875’te borç ödemelerinde önemli kesintiler öngören mali düzenlemelere yöneldi. Avrupa finans çevrelerinde Osmanlı devlet tahvillerine duyulan güven sarsıldı ve kriz siyasi yönetimin meşruiyetini de etkiledi.

Bu dönemde basın üzerindeki denetimin sıkılaşması da eleştiri konusu oldu. Balkan sorunları, yönetimdeki sık değişiklikler, ekonomik sıkıntılar ve devlet adamları arasındaki mücadeleler Abdülaziz’in son yıllarındaki siyasi ortamı giderek gerginleştirdi. Âli Paşa’nın 1871’de ölümünün ardından sarayın karar mekanizmasındaki ağırlığının artması, Tanzimat bürokrasisinin bazı önde gelen isimleriyle padişah arasındaki ilişkileri daha da sorunlu hale getirdi.

Abdülaziz nasıl tahttan indirildi ve nasıl öldü?

1876 baharında İstanbul’daki medrese öğrencilerinin gösterileri ve hükümet çevresindeki siyasi mücadele, Abdülaziz karşıtı hareketi hızlandırdı. Mütercim Rüşdü Paşa, Midhat Paşa, Serasker Hüseyin Avni Paşa ve Şeyhülislam Hasan Hayrullah Efendi’nin etkili olduğu süreç sonunda 30 Mayıs 1876’da Abdülaziz tahttan indirildi. Yerine yeğeni V. Murad geçirildi. Abdülaziz önce Topkapı Sarayı’na götürüldü, ardından kendi talebiyle Ortaköy’deki Feriye Sarayı’na nakledildi.

Abdülaziz, tahttan indirilmesinden yalnız birkaç gün sonra, 4 Haziran 1876’da Feriye Sarayı’ndaki odasında bilekleri kesilmiş halde ölü bulundu. Dönemin resmî açıklaması ve gazeteleri ölümün intihar olduğunu bildirdi. Daha sonraki yıllarda ise öldürüldüğü yönünde iddialar ortaya atıldı ve mesele Osmanlı siyasi tarihinin tartışmalı konularından biri haline geldi. 1881’de II. Abdülhamid döneminde gerçekleştirilen Yıldız yargılamalarında cinayet iddiası esas alınmış olsa da yargılamanın siyasi niteliği ve delillerin değerlendirilmesi tarihçiler arasında uzun süredir tartışılmaktadır. Bu nedenle Abdülaziz’in ölümü konusunda resmî dönemin anlatısı ile daha sonraki cinayet iddialarını birbirinden ayırmak gerekir.

Abdülaziz’in kültür ve mimariye ilgisi nasıldı?

Abdülaziz yalnız askerî ve siyasi meselelerle değil, musiki ve sanatla da ilgilenen bir padişahtı. Türk musikisini iyi bildiği, ney ve lavta çaldığı ve besteler yaptığı kaynaklarda belirtilir. Günümüze bazı saz eserleri ve şarkıları ulaşmıştır. Sarayda Türk musikisi sanatçılarını destekledi; ancak Avrupa seyahatinden sonra Batı tarzı orkestra ve bandolara da yeniden ağırlık verdi. Alman besteci Richard Wagner’in Bayreuth’taki sanat girişimine mali katkı sağlaması, onun Avrupa müzik çevreleriyle kurduğu temasların örneklerinden biridir.

Mimarlık alanında Abdülaziz döneminin en belirgin yapılarından biri Çırağan Sarayı’dır. Abdülmecid döneminde düşünülen yeni sarayın inşası Abdülaziz zamanında yeniden ele alındı; Sarkis ve Agop Balyan’ın yürüttüğü çalışmalar sonunda yapı 1871’de tamamlandı. Abdülaziz burada kısa süre ikamet ettikten sonra Dolmabahçe Sarayı’na geri döndü. Annesi Pertevniyal Sultan’ın himayesinde Aksaray’da yaptırılan Pertevniyal Valide Sultan Camii de aynı dönemin önemli mimari eserlerindendir.

Abdülaziz’in saltanatı, Osmanlı tarihinde birbirine zıt gelişmelerin aynı anda yaşandığı bir dönem olarak öne çıkar. Bir tarafta eğitim, hukuk, vilayet yönetimi, demiryolları, bankacılık ve askerî teknoloji alanlarında kurumlaşma hızlanırken diğer tarafta dış borçlar büyüdü, Balkan milliyetçilikleri güçlendi ve merkezi yönetim ciddi siyasi krizlerle karşılaştı. Bu nedenle Abdülaziz dönemi, Tanzimat reformlarının devam ettiği ancak Osmanlı Devleti’nin mali ve siyasi kırılganlığının da belirginleştiği, 1876’daki anayasal dönüşümün hemen öncesindeki kritik aşamalardan biri olarak değerlendirilir.

2

0 yorum

Sen

Henüz yorum yok. İlk yorumu sen yap!

İlgili Haberler

  • Mareşal Fevzi Çakmak ve Türkiye’nin askerî dönüşümüBiyografi
  • Millî Mücadele komutanı ve Meclis Başkanı Ali Fuat CebesoyBiyografi
  • Murat Karayılan ve PKK içindeki yönetici rolüBiyografi
  • Nuri Conker: Cepheden Meclis Başkan VekilliğineBiyografi
  • Hamidiye’den başvekilliğe uzanan Rauf Orbay portresiBiyografi
  • Medyadan siyasete uzanan kariyeriyle Ahmet ÖzalBiyografi
  • Doğa Rutkay tiyatrodan televizyon komedisine uzanan kariyeriBiyografi
  • Seyyid Kutub’un düşünce dünyası, eserleri ve etkisiBiyografi
  • Osmanlı modernleşmesinin dönüm noktasında II. MahmudBiyografi
  • Latife Uşşakî: Cumhuriyet’in ilk yıllarında kamusal bir figürBiyografi
Pusnet

Alanya ve Antalya öncelikli, doğrulanmış ve tarafsız yerel haber platformu.

Kurumsal
  • Hakkımızda
  • Yayın İlkeleri
  • Künye
  • Düzeltme Politikası
  • İletişim
Yasal
  • Gizlilik Politikası
  • KVKK
  • Çerez Politikası
  • Kullanım Şartları
  • Ziyaretçi Aydınlatma
Keşfet
  • Son Dakika
  • Gündem
  • Bölgeler / İl Haberleri
  • RSS Beslemesi
  • Atom Beslemesi
© 2026 Pusnet. Tüm hakları saklıdır.
  • Keşfet
  • Ara
  • Bildirim
  • Profil